Leggur til að þing­menn verði 85 í stað 63

Starfshópur á vegum dómsmálaráðuneytisins lagði nýlega til breytingar á kjördæmaskipan landsins en að fjöldi þingmanna yrði sá sami. Samkvæmt tillögum hópsins fengi Suðvesturkjördæmi fjóra þingmenn til viðbótar, Norðausturkjördæmi missti þrjá og Norðvesturkjördæmi einn. Hópurinn lagði einnig til að jöfnunarsætum yrði fjölgað úr níu í 27.

Þóroddur segir í grein sem hann skrifaði á Substack að með því að fjölga þingmönnum í 85 hefði sameinað Reykjavíkurkjördæmi átta fleiri þingmenn en nú og þingmönnum Suðvesturkjördæmis myndi fjölga um ellefu. Þingmönnum Suðurkjördæmis myndi fjölga um þrjá en fjöldinn yrði óbreyttur í Norðvestur- og Norðausturkjördæmum.

Hann segir í greininni að með þessu myndu landsbyggðakjördæmin halda þingmönnum sínum og mesti munur á vægi atkvæða yrði tvö prósent í stað 82 prósenta nú og að þannig gæti verið hægt að leysa málið næstu áratugina.

Hefur fjölgað um þrjá frá 1959

Hann fer yfir söguna í grein sinni og bendir á að frá 1959 hafi alþingismönnum fjölgað úr 60 í 63 eða um fimm prósent, en á sama tíma hafi kjósendum á kjörskrá fjölgað um 181 prósent. Hann segir þingmenn engu að síður hlutfallslega marga á Íslandi. Á hinum Norðurlöndunum séu til dæmis 23 til 25 þúsund kjósendur á bak við hvern þingmann, samanborið við rúmlega fjögur þúsund á Íslandi.

Hann segir fjölda þingmanna ekki eiga einungis að vera línulegt fall af mannfjölda. Í hverju landi séu aðstæður ólíkar og eftir því sem fjarlægðir verði meiri þurfi fleiri þingmenn til að halda góðu sambandi við kjósendur.

„Séu ferkílómetrar teknir sem ófullkominn mælikvarði teljast vera 1.630 km2 á bak við hvern íslenskan þingmann, samanborið við 1.916 km2 í Noregi, 1.693 km2 í Finnlandi, 1.282 km2 í Svíþjóð en aðeins 245 km2 í Danmörku. Á höfuðborgarsvæðinu eru hins vegar aðeins 29 km2 á bak við hvern þingmann en 4.495 km2 í Norðvesturkjördæmi,“ segir hann í grein sinni um þetta.

Kostnaður um hálfur milljarður

Þóroddur segir að þessi fjölgun þingmanna gæti kostað um 550 milljónir auk um það bil tíu milljóna landsbyggðargreiðslna fyrir þrjá nýja þingmenn Suðurkjördæmis.

„Fjölgun þingmanna um 22 myndi því kosta um 1.400 krónur á hvert mannsbarn á Íslandi eða sem samsvaraði einni pylsu með öllu og malti í gleri á ári hverju,“ segir hann.

Hann segir það klassíska mótbáru gegn fjölgun þingmanna að aðeins séu 63 þingsæti í salnum og það gæti orðið ankannalegt ef þeir ættu ekki lengur föst sæti eða kæmust ekki lengur fyrir í salnum allir á sama tíma.

„Þótt óljóst sé hvort friðun Alþingishússins nái til innréttinga þyrfti að vanda sig við að raða sætum með hagkvæmari hætti en nú er gert eða leysa það mál með öðrum hætti. Það hlýtur þó að vera nokkurt aukaatriði þegar vega þarf og meta lýðræðisleg réttindi fólks í dreifbýli og þéttbýli við endurskoðun kosningakerfisins,“ segir hann þó um það.

„Sú grundvallarregla að meirihlutinn skuli ráða úrlausn sameiginlegra mála er vitaskuld ein helsta meginstoð lýðræðisins. Meirihlutaræði er hins vegar ekki alltaf lýðræðislegt, svo þversagnarkennt sem það kann að hljóma. „Ofríki meirihlutans“ hefur frá uppafi verið talið ein helsta hættan sem steðjaði að vestrænu lýðræði, en í því felst að meirihluti kjósenda geti í krafti fjöldans svipt minnihlutann grundvallarréttindum eða tekið til sín alla þjóðarkökuna í stað þess að fá einungis sína stóru sneið í réttu hlutfalli við mannfjölda,“ segir Þóroddur til að byrja með í grein sinni.

64 prósent á einu prósent lands

Hann bendir á að á Íslandi búi 64 prósent landsmanna á svæði sem samsvarai einu prósenti landsins og að í því felist veruelg hætta á ofríki meiriltans.

„Þegar meirihlutinn tekur ákvarðanir sem skipta alla landsmenn verulegu máli getur verið umtalsverð áskorun að tryggja réttindi íbúa fámennari landsvæða. Ef öll opinber útgjöld væru til dæmis ákveðin með þjóðaratkvæðagreiðslum væri hætt við því að lítið yrði eftir fyrir íbúa fámennra landshluta fjarri mesta þéttbýlinu. Þeim sem situr á hverjum morgni fastur í umferðarteppum höfuðborgarsvæðisins finnst eðilega lítið til þess koma að fáeinir íbúar í afskekktum firði krefjist tafarlausra samgöngubóta,“ segir Þóroddur.

Hann segir að víða sé reynt að draga úr hættunni á ofríki með faglegu embættismannakerfi en á Íslandi sé vandinn sá að þeir flestir búi á sama landskika og 64 prósent þjóðarinnar. Þá segir hann að einnig sé hægt að tryggja hagsmuni með skiptingu þjóðþinga og það sé gert í Bandaríkjunum og þá sé einnig hægt að vera með einmenningskjördæmi, líkt og í Bretlandi, en ókostur þeirra sé þó sá að þingmenn séu oft kosnir með minnihluta kjósenda ef fleiri en tveir eru í framboði

Hann segir að stundum sé því haldið fram að besta leiðin til að jafna vægi atkvæða og tryggja rétta skiptingu þingsæta milli flokka sé að gera landið að einu kjördæmi en telur að með því „væri ofríki meirihlutans hins vegar gefinn laus taumurinn með fyrirsjáanlegum afleiðingum“.

Þóroddur segir að með stjórnarskrárbreytingu árið 1999 hafi kjördæmaskipan verið tekin til skoðunar en niðurstaðan hafi orðið furðuleg og ekki lýst miklum skilningi á tilgangi kjördæma.

„Svo virðist sem fagurfræðilegar ástæður hafi ráðið því að öll kjördæmi fengju sama fjölda kjördæmakjörinna þingmanna og samfélög ýmist klofin í sundur eða sameinuð þvert á staðbundnar aðstæður til að uppfylla það skilyrði. Sú grundvallarforsenda að kjördæmi endurspegluðu tiltekin samfélög virðist því hafa verið að engu höfð,“ segir hann og að þessi skipting sé nú komin á „endastöð“.

„Kjördæmaskiptingin sem ákveðin var á grundvelli stjórnarskrárbreytingarinnar árið 1999 er nú komin á endastöð. Þingmenn Suðvesturkjördæmis eru til dæmis orðnir 14 á móti 7 þingmönnum Norðvesturkjördæmis en samt vega atkvæði í fámennustu kjördæmunum nærri tvöfalt á við það fjölmennasta,“ segir Þóroddur.

Tilgangur kjördæma enginn lengur

Starfshópur dómsmálaráðuneytis hafi lagt til að þessu verði bjargað með þvi að fjölga kjördæmakjörnum þingmönnum en telur að flutningur þinmanna myndi að enda valda því að tilgangur kjördæma yrði úr sögunni.

„Norðvesturkjördæmi myndi þar með missa einn þingmann en hefði misst tvo án lágmarksins um sex þingmenn og Norðausturkjördæmi myndi missa þrjá en fengi sjö þingmenn. Með þessu yrðu þingmenn Suðvesturkjördæmis þrefalt fleiri en þingmenn Norðvesturkjördæmis og óþarft að ræða frekar þá þráhyggju að fjöldi þingmanna þurfi að vera svipaður í öllum kjördæmum. Hins vegar er vandséð að sex þingmenn geti í raun sinnt kjördæmi sem nær frá Akranesi um Snæfellsnes og Vestfirði og austur í Skagafjörð eða sjö þingmenn kjördæmi sem nær frá Siglufirði um Eyjafjörð og Þingeyjarsýslur og austur yfir Möðrudalsöræfi um Fljótsdalshérað og suður firðina til Djúpavogs. Tilgangur kjördæma væri þar með líka að mestu úr sögunni.“

Þóroddur leggur því frekrat il í grein sinni að til að bregðast við sé þingmönnum fjölgað. Grein hans er hægt að lesa hér.