Glæpir eiga ekki að borga sig: Gæti hagnast fjár­hags­lega á að hafa banað föður sínum

Margrét var fundin sek um að hafa banað Hans Roland Löf og dæmd í sextán ára fangelsi. Hún var einnig fundin sek um stórfellda og sérstaklega hættulega líkamsárás gegn móður sinni og þá þykir ljóst að Margrét hafi beitt foreldra sína miklu og ýmiskonar ofbeldi um langt skeið.

Kröfu hálfbróður Margrétar um að hún yrði svipt réttinum til að erfa föður þeirra var hins vegar vísað frá, á þeim forsendum að svipting erfðaréttar jafngildi refsikenndum viðurlögum og krafa þar að lútandi verði þannig að koma frá ákæruvaldinu. 

Ákæruvaldið lagði enga slíka kröfu fram.

Fjallað er um brottfall erfðaréttar í 23. gr. erfðalaga þar sem segir meðal annars að ákveða megi með dómi að sá sem valdið hafi dauða annars manns hafi með því fyrirgert rétti sínum til arfs sem var háður dauða hins.

Fréttastofa ræddi málið við Vilhjálm Þ.Á. Vilhjálmsson, hæstaréttarlögmann hjá Lögfræðistofu Reykjavíkur og erfðamál.is, áður en dómur féll í málinu. Hann staðfesti að sonurinn ætti sannarlega rétt á því að krefjast þess að hálfsystir hans yrði svipt erfðaréttinum þegar kæmi að föður þeirra en benti á að málið gæti í raun orðið flóknara en svo.

Þannig gæti komið til álita að Margrét sé í raun að hagnast fjárhagslega á því að faðir hennar deyr á undan móður hennar. 

„Ef móðirin hefði fallið frá á undan, og dánarbúi hennar skipt, þá hefði faðir konunnar tekið 1/3 af eigum móðurinnar, sem aftur myndi svo síðar meir, að óbreyttu, skiptast til jafns á milli barna hans, það er að segja systurinnar og bróðurins. Ef svo hefði orðið þá fengi systirin minna í sinn hlut,“ útskýrir Vilhjálmur. 

Samkvæmt erfðalögum erfir maki þriðjung en börn hins látna tvo þriðju.

„Með því að faðirinn fellur frá á undan, þá eru eignir móður konunnar, hvers hún er einkaerfingi, að aukast, ef móðirin tekur 1/3 í arf sem maki samkvæmt erfðalögum. Systirin er með öðrum orðum einkaerfingi móður sinnar og hennar arfshluti eftir móður sína mun vaxa eftir að móðurin tekur arf.“

Þetta þýðir í raun að þar sem Hans Roland lést á undan eiginkonu sinni mun Margrét að óbreyttu erfa 83 prósent heildarbús hjónanna en ef móðir hennar hefði látist á undan hefði arfhlutur hennar orðið 66,6 prósent.

Þannig hefði hún að óbreyttu hagnast fjárhagslega á því að hafa valdið dauða föður síns jafnvel þótt hún hefði svipt erfðaréttinum eftir hann, ef hún erfir móður sína að fullu.

Glæpir eiga ekki að borga sig

Eins og fyrr segir eru fordæmi fyrir málum sem þessum fá. Hvað varðar sviptingu erfðaréttar, án flækjustigsins sem nefnt er hér að ofan, má nefna dóma frá 1983, 1997 og 2015.

Í málinu frá 1983 var kona sögð hafa fyrirgert rétti sínum til arfs með því að hafa banað eiginmanni sínum og í málinu frá 2015 var maður sviptur rétti sínum til arfs eftir eiginkonu sína, sem hann banaði. 

Þá gilti einu þótt hann hefði verið sýknaður af refsikröfu í málinu sökum sakhæfisskorts.

Árið 1997 gerði ákæruvaldið kröfu um að maður yrði sviptur erfðarétti eftir að hafa valdið systur sinni bana en þar sem hún átti eiginmann og son og bróðirinn var ekki erfingi samkvæmt erfðaskrá var kröfunni vísað frá.

Hugmyndin um afnám eða sviptingu erfðaréttar byggir að sjálfsögðu á þeirri grundvallarreglu að glæpir eigi ekki að borga sig en áþekk lög er að finna um allan heim. Sums staðar ganga þau enn lengra, þar sem kveðið er á um að hægt sé að svipta bæði gerandann og börn hans erfðaréttinum.

Þá er vert að geta þess að í Bandaríkjunum, til að mynda, hefur einnig verið gripið til lagasetningar í þeim tilgangi að gerendur geti ekki hagnast á glæpum sínum almennt. Þar voru meðal annars sett svokölluð „Son of Sam lög“ í kjölfar þess að raðmorðingjanum David Berkowitz voru boðnir útgáfusamningar fyrir fúlgur fjár.

Lögin voru felld niður af Hæstarétti Bandaríkjanna, í máli sem tengdist útgáfu bókarinnar Wiseguy, þar sem þau þóttu stríða gegn tjáningarfrelsinu en Wiseguy varð síðar að kvikmyndinni Goodfellas.

Einstaka ríki gripu til nýrrar lagasetningar til að komast framhjá niðurstöðu Hæstaréttar.

Þá má einnig geta þess að víðsvegar geta þolendur eða aðstandendur þolenda höfðað einkamál til að koma í veg fyrir að gerendur hagnist á glæpum sínum. 

Þannig vann fjölskylda Ron Goldman einkamál gegn O.J. Simpson eftir að síðarnefndi var sýknaður af því að hafa myrt Goldman. Var Simpson dæmdur til að greiða fjölskyldunni yfir 30 milljónir í skaðabætur.

Fjölskyldan höfðaði síðar mál þegar Simpson gaf út bókina If I Did It, þar sem hann lýsir því hvernig hann hefði staðið að morðunum á Goldman og eiginkonu sinni Nicole Brown Simpson. Dómari komst að þeirri niðurstöðu að Goldman-fjölskyldan skyldi fá höfundarréttinn upp í ógreiddar skaðabótakröfurnar.