Grein fyrir óákveðna kjós­endur og nei-sinna

Ungir Já og Nei sinnar ræddu málin í pallborði Vísis um daginn. Þar var m.a. nefnt hversu stoltir Íslendingar geti verið af eigin frammistöðu. Ísland var fátækt ríki sem í dag hefur ein bestu lífskjör í heimi. Það var hins vegar ekki rætt að hvaða leyti það má þakka aðild Íslands að bandalögum við önnur fullvalda ríki og alþjóðasamningum.

Fyrst ber auðvitað að nefna samninginn um evrópska efnahagssvæðið (EES) sem tók gildi 1994. Hann hefur verið okkur Íslendingum til hagsbóta eins og vikið er nánar að hér að neðan. Spurningin er hvers vegna full aðild Íslands að Evrópusambandinu (ESB) ætti ekki að vera það líka?

Tökum viðbrögð við náttúruhamförum sem dæmi um muninn á milli aðildar að EES-samningnum og fullri aðild að ESB.

Bein útgjöld og áætlaður heildarkostnaður ríkissjóðs vegna náttúruhamfaranna og rýmingar Grindavíkur er metinn á bilinu 80 til 100 milljarðar króna. Stærsti hluti þessa kostnaðar stafar af uppkaupum á íbúðarhúsnæði í gegnum fasteignafélagið Þórkötlu (um 51–61 milljarður) auk kostnaðar við gerð varnargarða, innviðaviðgerðir og stuðning við Grindarvíkurbúa. Útgjöldin hafa vegið þungt í ríkisfjármálum og átt þátt í að auka halla á rekstri hins opinbera og lánaþörf ríkissjóðs, dregið úr svigrúmi stjórnvalda til annarra fjárfestinga og aukið verðbólguþrýsting og þar með efnahagslegan óstöðugleika.

Sem ESB aðildarríki hefðum við Íslendingar fengið stuðning til að takast á við afleiðingar jarðhræringa á Reykjanesi í gegnum aðgang að formlegum neyðarsjóðum og samstilltu viðbragsteymi ESB í almannavörnum (Union Civil Protection Mechanism og rescEU) auk möguleika á fjárhagslegri aðstoð úr Samstöðusjóði sambandsins (Solidarity Fund) vegna innviðaskemmda. Íslendingar hafa staðið sig vel að takast á við áföllin en allur þessi stuðningur hefði auðveldað viðbrögð og uppbyggingu sem og dregið úr kostnaði.

Þetta er dæmi um samhjáparkerfi ESB sem þau 27 fullvalda ríki, er eiga nú þegar aðild að sambandinu, hafa skapað til að aðstoða hvert annað þegar hallar undan fæti eða allt fer á versta veg.

Aðild Íslands að evrópska efnahagssvæðinu hefur verið Íslandi til hagsbóta og hvers vegna ætti full aðild Íslands að ESB ekki að vera það líka?

Fólk: Ávinningur hins almenna borgara, neytenda og launþega

EES-samningurinn sem var undirritaður árið 1992 og tók gildi 1994 leiddi til mikillar framþróunar á sviði stjórnarfars og mannréttinda á Íslandi. Sem dæmi þá gat sami einstaklingurinn handtekið mann og kært fyrir brot á lögum og dæmt hann líka vegna þess að sýslumaður og dómari voru einn og sami maðurinn fyrir inngöngu Íslands í EES. Það segir sig sjálft hvaða ókosti það hefur fyrir hinn meinta brotamann. Fyrir inngöngu varð Ísland hins vegar að uppfylla ákveðin skilyrði á sviði stjórnarfars og mannréttinda sem gerði það að verkum að dómsvaldið var tekið af sýslumönnum með lögum þann 1. júlí 1992 til að tryggja hlutleysi og sjálfstæði dómstóla í samræmi við alþjóðleg mannréttindalög. Mannréttindakafla var jafnframt bætt í “dönsku” stjórnarskránna okkar sem var annað skilyrði fyrir inngöngu Íslands í EES og fleira mætti nefna.

Breki Karlsson, formaður Neytendasamtakanna, hefur áréttað að nánast öll neytendavernd á Íslandi sé tilkomin vegna samstarfs Íslands við Evrópusambandið. M.ö.o. stæðu íslenskir neytendur talsvert verr að vígi án tilskipana ESB um réttindi eins og skilafrest, ábyrgð, verðmerkingar og vernd gegn óréttlátum skilmálum sem hafa verið innleiddar í íslensk lög í gegnum EES-samninginn.

Það sama gildir um launafólk. Verkafólk og aðrir launþegar hafa vissulega barist fyrir réttindum sínum og verkalýðshreyfing á Íslandi er öflug. Hins vegar er íslensk vinnumarkaðslöggjöf að miklu leyti byggð á tilskipunum ESB sem eru innleiddar sem lög í gegnum EES samninginn skv. Sonju Þorbergsdóttur, formanni BSRB. Það gildir um reglur sem lúta að vinnuvernd, hópuppsögn, jafnrétti og bann við mismunun á vinnumarkað og fleira mætti nefna. Löggjöf á Íslandi hefur sjaldnast haft áhrif á tilskipanir ESB nema kannski lög um jafnlaunavottun sem varð innblástur að tilskipun ESB um launagagnsæi árið 2023. Það er jafnframt til marks um hvernig Ísland gæti haft mun meiri áhrif ef það væri aðildarríki.

Fyrirtæki: Ávinningur í þágu verðmætasköpunar, krónan og evran

Stórfyrirtækin Marel og Embla Medical / Össur, sem eru bæði leiðandi á sínu sviði alþjóðlega, nutu bæði góðs af evrópsku samstarfi í gegnum EES-samninginn sem veitir Íslandi aðgang að samkeppnissjóðum og rannsóknaáætlunum Evrópusambandsins. Forystumenn þeirra hafa bent á að þessi rannsókna- og markaðsaðgangur hafi skipt sköpum fyrir framþróun þeirra. Það sem stendur hins vegar sumum ef ekki mörgum fyrirtækjum fyrir þrifum er að þurfa að eiga öll viðskipti með krónum hvers gengi fer upp og niður. Það hefur leitt til heimildar fyrir fyrirtæki eða félög til að gera upp í erlendum gjaldmiðli, einkum evru. Alls 257 stórfyrirtæki nýta sér þessa heimild í dag. Hún gerir það að verkum að þau þurfa síður að eiga við óþægilegra afleiðingar þess að stunda viðskipti með krónunni og njóta auk þess mun betri vaxtakjara. Má segja að þau fyrirtæki hafi verið friðþægð þar sem hvatinn til að kalla eftir aðild að ESB og upptöku evru hefur einfaldlega minnkað meðal þeirra. Eftir stendur almenningur og önnur minni fyrirtæki með krónuna sem vekur upp spurningar um aðstöðumun, jafnræði og sanngirni.

Sem dæmi kaupir byggingaverktaki aðföng erlendis frá í evrum. Verðið hefur hækkað eða verðgildi krónunnar minnkað (og þar með kaupmáttur) í kjölfar þess að gengi krónunnar gagnvart evrunni hefur lækkað sem þýðir aukinn kostnaður fyrir byggingarverktakanna. Hækkun á verði aðfanga fer út í verðlag hérlendis með hækkun húsnæðisverðs sem hefur gríðarleg áhrif á verðbólgu þar sem húsnæðisliðurinn er stærsti staki hluti vísitölu neysluverðs sem aftur eykur verðbólguþrýsting og jafnvel verðbólgu sem leiðir til hækkunar stýrivaxta og afborgana almennings af húsnæðislánum.

Einn kostur aðildar Ísland að ESB er að öll okkar búsett á Íslandi getum notað evruna auk þess sem upptaka evru mun lækka vexti og verðbólgu skv. sérfræðingum.

Staðan í dag og staðan á morgun

Nú er Ísland utan ESB og nýtur þ.a.l. ekki sömu áhrifa og aðildarríki þegar kemur að gerð tilskipana sem verða að stórum hluta að lögum á Íslandi í gegnum EES- samninginn. EES skapar heldur ekki vernd né veitir stuðning úr sameiginlegum sjóðum ESB þá er náttúruhamfarir eins og eldgos dynja yfir. Það sama mun gilda um framtíðina ef ríkisstjórn Íslands fær ekki einu sinni umboð til að láta reyna á hagstæðan aðildarsamning við ESB. Neikvæð niðurstaða í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst jafngildir í raun alvarlegu sinnuleysi í ljósi þess að við lifum á viðsjárverðum tímum. Nærtækt dæmi er sú óvissa sem ríkir um þróun golfstraumsins sem ríkisstjórn Íslands er búin að skilgreina sem mögulega ógn við þjóðaröryggi. Golfstrauminn er lífæð Íslands og sú þróun sem er að eiga sér stað getur haft neikvæð áhrif bæði á sjávarútveg og landbúnað og lífsafkomu allra þeirra sem hér búa. Möguleg aðild að ESB er því mikilvægt þjóðaröryggismál ef fjöregg landsins bresta svo sem jarðsaga Íslands hefur sannað sbr. móðuharðindin. Þau urðu í kjölfar Skaftárelda og eru stærstu náttúruhamfarir á Íslandi á sögulegum tíma stóðu yfirfrá1783 til 1785 eða um tvö ár með tilheyrandi afleiðingum. Um 20% þjóðarinnar og meirihluti sauðfjár, hrossa og nautgripa féll í valin, mikil hungursneyð ríkti um allt land, landeyðing og kuldi. Tímarnir eru breyttir en hið fornkveðna er enn í fullu gildi: Ber er hver að baki nema sér bróður eigi.

Saga fullveldis og sjálfstæðis Íslands í ljósi bandalaga

Við Íslendingar getum verið stolt af mörgu. Seiglunni í landnámsfólkinu sem kom á opnum bátum og tók sér búsetu á eyjunni; bókmennaþjóðinni sem ritaði Íslendingasögurnar og gat af sér Nóbelsverðlaunahafa; sjálfstæðinu og uppbyggingu landsins þaðan sem við komumst úr fátækt yfir í álnir og fluttum úr torfbæjum yfir í steinhús og síðan í jarðskjálftaheldnar byggingar; virkjun fallvatna og jarðvarma í stað notkunar jarðefnaeldsneytis til að framleiða rafmagn og hita og tryggðum þar með okkar orkusjálfstæði og öryggi; fegurðardrottningum; fjölmennasta kvennaverkfalli í heimi miðað við höfðatölu; Vigdísi, fyrstu konunni sem var lýðræðislega kosin þjóðhöfðingi; heimsfrægu tónlistar- og myndlistarfólki; sterkustu körlum í heimi og afburða íþróttafólki; og fyrirtækjum sem hafa tekið forystu á sínu sviði alþjóðlega eins og Marel og Embla Medical, áður Össur.

Eyríkið Ísland, sem áður var fátækt og einangrað, er eitt ríkasta land í heimi en jafnframt það viðkvæmasta í vissum skilningi. Þess vegna má segja að þrátt fyrir að við Íslendingar getum verið stolt af svo mörgu þá er ekki síður rík ástæða til þess að vera þakklátur öðrum. Sú fullyrðin er sett fram í ljósi þess að bandalög við aðra hafa sögulega styrkt forsendur fullveldis og sjálfstæðis Íslands til að standa jafnfætis öðrum í samfélagi þjóða. Dæmin hér á undan og eftir eru til vitnis um það. Af þeim má álykta að full aðild að Evrópusambandinu muni eingöngu skjóta styrkari stoðum undir fullveldi Íslands. Eins og öll mannana verk er ESB ekki fullkomið. Hins vegar ætti full aðild okkar að ESB örugglega eftir að bæta stöðu fólks og fyrirtækja á Íslandi frekar en hitt á heildina litið eins og EES aðildin hefur gert nú þegar.

Jafnframt má benda á að öll ríki sem hafa gengið í ESB hafa notið framfara og aukinnar velsældar og ánægja ríkir meðal íbúa aðildarlandanna eins og kannanir sýna hjá bæði smærri og stærri frændþjóðum. Sem dæmi una 94% íbúa Möltu og 91% íbúa Lúxemborgar hag sínum vel innan vébanda ESB, 86% íbúa Írlands, 85% íbúa Danmerkur og Svíþjóðar, og 76% Finna. Í ljósi þessa er mikilvægt að loka ekki á möguleika heldur láta skynsemina ráða för. Eina skynsemin er að krossa við Já-ið á kjörseðlinum í komandi þjóðaratkvæðagreiðslu og veita þar með ríkisstjórn Íslands umboð til að kanna hvers konar samning við getum gert við Evrópusambandið.

En er sjálfstæði og fullveldi Íslands best tryggt utan eða innan ESB?

Lítum til sögunnar. Hugmyndir frönsku byltingarinnar, Fjölnismenn og seinni heimsstyrjöldin breyttu öllu fyrir Ísland. Fjölnismennirnir fylltust innblæstri af hugmyndum frönsku byltingarinnar þá er þeir voru námsmenn í Kaupmannahöfn. Þeir hófu baráttu fyrir sjálfstæði og fullveldi föðurlands síns og móðurjarðar. Sjálfstæði Íslands var lýst yfir þegar herraríkið Danmörk var hertekið af Þýskalandi nasismans og Bandaríkin búin að taka yfir hervörslu hérlendis af Bretlandi. Bandaríkin voru síðan fyrsta ríkið til að viðurkenna sjálfstæði okkar og Ísland var eitt þeirra 16 Evrópulanda sem fengu efnahagsaðstoð úr Marshalláætluninni sem bandarísk stjórnvöld veittu á árunum 1948 til 1952. Marshall-aðstoðin gerði Íslendingum kleift að nútímavæðast, byggja upp öflugt samgöngu- og samskiptakerfi, vélvæða skipaflota sinn og fara frá því að vera ein fátækasta þjóðin í Norður-Evrópu yfir í að vera “besta land í heimi” í ljósi þjóðhagsældar og velferðar. Það sama gilti um önnur ríki Vestur-Evrópu sem ólíkt Íslandi voru mörg hver í rúst eftir stríðið. Aðstoðin var þó ekki veitt skilyrðislaust. T.a.m var gerð krafa um að viðtökuríkin væru í viðskiptasambandi hvert við annað í stað þess að reka einangrunarstefnu. Með rökum má því segja að Marshall aðstoðin hafi mótað farveginn fyrir tilurð Evrópusambandsins, friðar- og efnahagsbandalags sem hefur borgað sig.

Atlantshafsbandalagið (NATO), þorskastríðin og norræn samvinna

Ísland gekk í varnarbandalagið NATO við stofnun 1949 án þess að vera með sinn eiginn her. Ástæðan var landfræðileg lega Íslands sem var og er enn mikilvæg fyrir öryggi og varnir allra hinna. Tveimur árum síðan gerðu Ísland og Bandaríkin með sér tvíhliða varnarsamning þar sem Bandaríkin skuldbundu sig til að koma Íslandi til varnar um leið og varnarsvæðið á Keflavíkurflugvelli varð hluti af heimavörnum þeirra.

Öryggi Íslands var þó ekki að fullu tryggt. Íslendingar höfðu enn ekki fulla stjórn á náttúruauðlindum sjávar í kringum landið, gulli hafsins. Íslendingar eru stoltir af því að hafa unnið hin svokölluðu Þorskastríð. Þau áttu sér stað á tímabilinu 1958 til 1976 og fólu í sér átök milli Íslands og Bretlands um stjórn á fiskveiðum og stækkun íslensku landhelginnar í skrefum úr þremur mílum í fjórar árið 1958, síðan í 50 mílur árið 1972 og loks í 200 mílur árið 1975. Bretland var stórt herveldi og Ísland herlaus smáríki sem barðist hart og hetjulega fyrir sinni lífsafkomu og þar með forsendu efnahagslegs fullveldis landsins á þeim tíma. Það sem kom sér einkar vel í þessari baráttu, sem líkja má við viðureign Davíðs og Golíats, var aðild Íslands að NATO auk mikilvægi landfræðilegrar legu eyríkisins út frá öryggis- og varnarsjónarmiðum. Það skapaði íslenskum stjórnvöldum góða samningsstöðu. Þau einfaldlega hótuðu úrsögn Íslands úr NATO og afturköllun heimildar til veru varnarliðsins á Íslandi nema kröfu þeirra um 200 mílna efnahagslögsögu væri studd og virt. Þrátt fyrir að NATO aðildin og varnarsamningurinn við Bandaríkin væri mikilvægt fyrir öryggi og varnir Ísland þá vissu stjórnvöld að hvoru tveggja var ekki síður mikilvægt fyrir Bretland, Bandaríkin og aðra bandamenn í NATO. Utan varnarbandalagsins hefði staða Íslands verið veik. Vinna við gerð Hafréttarsáttmáli Sameinuðu þjóðanna hófst 1973 og tók Ísland virkan þátt í samningaviðræðum og mótun hans á vettvangi Sameinuðu þjóðanna í kjölfar landhelgisbaráttunnar. Ísland varð síðan fyrsta vestræna ríkið til að fullgilda samninginn árið 1985 – alþjóðasamning sem tryggði okkur Íslendingum fulla stjórn innan 200 sjómílna lögsögu í kringum landið.

Þetta er gott dæmi um hvernig íslensk stjórnvöld hafa barist sem ljón fyrir grundvallar lífshagsmunum Íslands gegn mun valdameiri þjóðum og haft sigur. Forræði yfir fiskimiðunum innan eigin efnahagslögsögu er enn sú meginreglan í haf- og þjóðarrétti sem liggur til grundvallar tilkalli Íslands um að stjórna sínum eigin sjávarútvegsmálum. Það er engin ástæða til þess að halda að íslensk stjórnvöld muni ekki halda áfram að beita sér að fullum krafti fyrir hagsmunum Íslands og eftir því sem greinarhöfundur best veit hefur enginn Já-sinni hug á að gefa fyrrnefnt tilkall upp á bátinn ef og vonandi þegar til samningaviðræðna um aðild kemur.

Samtímis hefur Ísland notið þess með jákvæðari hætti að vera í bandalagi við önnur ríki, ekki síst þegar í harðbakka slær. Þegar Vestmannaeyjar gosið varð 1973 kom bandaríska varnarliðið til aðstoðar við að bjarga höfninni frá eyðileggingu. Viðlagasjóðshúsin fyrir fólkið í Vestmannaeyjum, sem varð að flýja heimkynni sín vegna gossins, bárust með hraði frá frændum okkur á Norðurlöndunum. Sú aðstoð átti sér stoð í norrænu samstarfi sem hófst með formlegum hætti árið 1952 með stofnun Norðurlandaráðs. Það hefur síðan veitt ríkisborgurum Norðurlandanna gagnkvæm réttindi eins og til kjörgengis, atvinnuþátttöku og félagslegs stuðnings sem kom mörgum Íslendingum vel m.a. þeim fjölda sem flutti til Noregs í kjölfar fjármálakreppunnar 2008. Það kom Íslendingum einnig vel enda veittu Norðurlöndin í samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn Íslandi neyðarlán að beiðni íslenskra stjórnvalda til að styðja við gengi krónunnar, endurreisa fjármálakerfið og koma jafnvægi á efnahag landsins eftir hrun.

Lokaorð - kjósum Já

Ísland er með fulla aðild í NATO og Norðurlandaráði og af þessari samantekt má sjá hvernig fullveldi frjáls og fullvalda ríkis sem gengur í bandalag við önnur fullvalda ríki styrkist í raun hverju sinni. Það á ekki síst við um stöðu almennings. Það sem myndi gerast í tilviki aðildar Íslands að ESB er að íslenskir ráðamenn sem fulltrúar íslensku þjóðarinnar fá vald til að hafa bein áhrif á þær tilskipanir sem eru innleiddar á Íslandi sem lög og reglur. Koma rödd okkar að og móta í samráði við önnur aðildarríki stefnu í mikilvægum hagsmunamálum, byggja upp gagnkvæmt traust og síðast en ekki síst eignast sterka bandamanna og fá stuðning þeirra þegar í harðbakka slær.

Veitum ungu kynslóðinni aukin tækifæri og öryggi með því veita ríkisstjórn Íslands umboð til að ganga til samninga við ESB um aðild. Kjósum Já.

Höfundur er stjórnmálafræðingur og Já-sinni.