Hugsum og spyrjum saman – Hvað þjónar Ís­landi best til fram­tíðar?

Er fullveldi aðeins að standa utan við – eða líka að geta haft áhrif?

Það er stutt í 29. ágúst. Mörg okkar eru líklega þegar búin að mynda sér skoðun.

En þetta mál er of stórt til þess að við hættum að spyrja spurninga.

Hugsum því saman í nokkrar mínútur – ekki um flokka, já-lið eða nei-lið, heldur um Ísland eftir 20, 30 og 50 ár.

Við Íslendingar erum stolt af sjálfstæði okkar. Það eigum við að vera. En hvað þýðir raunverulegt fullveldi fyrir litla þjóð árið 2026?

Er það fyrst og fremst að standa utan við samstarf og ráða öllu sjálf? Eða getur fullveldi líka falist í því að velja samstarf, deila ákveðnum ákvörðunum með vinaþjóðum og fá í staðinn áhrif, öryggi og tækifæri?

Við höfum áður þurft að svara svipuðum spurningum.

Aðild að NATO var umdeild. EES-samningurinn var umdeildur. Varnaðarorðin um fullveldið voru sterk.

Í dag er NATO ein af meginstoðum öryggis Íslands og EES-samningurinn hefur í meira en þrjá áratugi tengt íslenskt atvinnulíf við innri markað Evrópu.

Samstarfið tók ekki sjálfstæði okkar. Við völdum það vegna hagsmuna Íslands.

Heimurinn hefur gjörbreyst síðan við gerðum EES samninginn 1994.

Stríð geisar í Evrópu. Samskipti stórveldanna eru ófyrirsjáanlegri. Gervigreind og tæknibylting breyta atvinnulífinu. Evrópuríkin ræða aukið samstarf um öryggi, orku, tækni og samkeppnishæfni.

Er EES-samningurinn, sem hefur þjónað okkur vel, endilega besta mögulega staða Íslands næstu 30–50 árin?

Það vitum við ekki - einmitt þess vegna eigum við að kanna það.

Í gegnum EES tökum við nú þegar upp stóran hluta regluverks innri markaðarins. Við getum haft áhrif á undirbúning þess, en höfum ekki sömu stöðu og aðildarríkin þegar pólitískar ákvarðanir eru teknar.

Hugsum saman: Er meira fullveldi fólgið í því að taka reglurnar inn utan frá – eða sitja við borðið þar sem þær eru ákveðnar?

Hugsum um sjávarútveginn. Við eigum ekki aðeins fiskinn. Við eigum áratuga þekkingu á veiðum, vinnslu, nýtingu, tækni og rannsóknum.

Eigum við eingöngu að óttast hvað Evrópa gæti gert við íslenskan sjávarútveg? Eða eigum við líka að spyrja hvað Ísland gæti lagt Evrópu til – og hvaða áhrif við gætum haft?

Sama hugsun á við um hreina orku, nýsköpun, matvæli, hugbúnað og rannsóknir.

Við erum tæplega 400 þúsund manna þjóð. Innri markaður ESB telur um 450 milljónir manna.

Eigum við ekki að hugsa stærra en Ísland?

Við vitum heldur ekki hvernig staða okkar verður eftir tíu eða tuttugu ár. EES getur þróast. Evrópa getur breyst. Afstaða Norðmanna og Breta er að breytast.

Hættan er að samningsstaða Íslands verði veikari ef við bíðum.

Þess vegna snýst 29. ágúst að mínu mati um mjög einfalda spurningu. Viljum við vita hvað Íslandi stendur raunverulega til boða – áður en við ákveðum okkur?

• Getum við tryggt hagsmuni sjávarútvegsins?
• Hvað með landbúnaðinn og auðlindirnar?
• Getur opnari markaður skapað meiri fullvinnslu og fleiri störf hér heima?
• Getur stöðugra fjármálaumhverfi stuðlað að lægri vöxtum?
• Hvaða áhrif fengi Ísland við borðið?
• Og hvað gæti þetta allt þýtt fyrir unga Íslendinga eftir 20 eða 30 ár?

Við getum haft mismunandi skoðanir á svörunum.

En við þurfum samninginn til að vita hver svörin raunverulega eru.

Lokum okkur ekki inni í einu svari. Hugsum einu sinni enn saman.

Ekki um ESB eins og það var fyrir 20 árum. Ekki um gamla pólitíska skotgrafir.

Heldur um Ísland eins og við viljum að það verði eftir 20, 30 og 50 ár.

Við eigum ekki að ganga í ESB án þess að sjá samninginn.

En hvers vegna ættum við að hafna samningi sem við höfum ekki séð?

Fáum svörin. Sjáum samninginn.

Þá getum við tekið upplýsta ákvörðun um framtíð fullvalda Íslands.

Höfundur er viðskiptafræðingur og MS í stjórnun og stefnumótun.