Íslands-Lúpínan

Hún er hötuð af fólki sem þykist vita. Íslandslúpínan er tákn dagsins í dag, hún breytir örfoka landi og gefur því lífríki, hún skapar náttúrulega velmegun þar sem land leyfir sér að fjúka á haf út. Lúpínan er í mínum huga eins og vakningin sem í dag er nauðsynleg, vakning í heimi þar sem hugsandi fólki er sagt að halda kjafti svo það móðgi ekki hina heimsku hjörð. Lúpínan er viðvörun og gleðigjafi. Hún er nýtt og notadrjúgt sjónarhorn. Það er þannig með Íslandslúpínuna að hún gerir allt sitt gagn ef hún fær að vera frjáls. Við getum auðvitað litið á þetta fallega blóm sem landnema, enda er um landnema að ræða. Íslandslúpínan er eins og maðurinn sem veit að hann leyfir engum að móðga sig, hann lætur illskunnar orð eins og vind um eyru þjóta. Hún er eins og sá sem lætur skynsemina ráða. Lúpínan vex þar sem fæstar tegundir þrífast. Um þetta þarf ekki að rífast.

Ef við skoðum nokkur svæði sem voru blásnir melar fyrir örfáum árum og sjáum í dag að lúpínan hefur náð að breyta auðninni í gróið land, þá getum við áttað okkur á því að þetta er engin tilviljun. Lúpínan, þessi dökkgræna planta með bláu blómunum að sumri og baunabelgjum að hausti, hefur sérstakan eiginleika sem er fæstum plöntum gefinn. Eiginleikinn er fólginn í því að lúpínan getur vaxið og dafnað í jarðvegi sem flestar plöntur forðast. Þetta getur lúpínan vegna þess að hún er ekki háð því að sækja köfnunarefni í jarðveginn – líkt og flestar plöntur gera. Lúpínan sækir sitt köfnunarefni í andrúmsloftið og dreifir því með rótum sínum. Hún gefur moldinni líf og er eiginlega náttúrulegur áburðardreifari.

Þegar jarðvegurinn er orðinn ríkur af köfnunarefni og vænlegur fyrir annan gróður, þá víkur lúpínan eins og hún vilji bjóða öðrum plöntum að taka við og blómstra þar sem jarðvegurinn er góður og gefandi. Þetta sést víða og eins sjá þeir sem nenna að skoða, að trjáplöntur og margs konar gróður þrífst einstaklega vel í nánd við lúpínuna.

Þeir sem segjast hata lúpínu, halda því fram að hún eyði lyngmóa og yfirtaki hina fögru svörtu sanda. Já-ja, sandarnir eru fallegir á meðan þeir fjúka burt. Ef lúpína gerir sig heimakomna í lyngmóa, þá er það vegna þess að rof hefur myndast og hún finnur sér jarðveg sem skortir köfnunarefni. Eins gerist það þar sem lyngmói hefur rýrnað og misst mátt sinn, af ýmsum ástæðum, að þar getur lúpína numið land. En ekki veit ég til þess að lúpína fari í stórum stíl á svæði sem eru rík af köfnunarefni og full af lífvænlegum gróðri. Þetta er sjálfsagt óhugsandi vegna þess að téður eiginleiki lúpínunnar segir okkur að kjörlendi hennar sé köfnunarefnissnauður jarðvegur. Það er nefnilega svokallað náttúrulegt ástand sem kallar á og gerir kröfur. Þetta fyrirbæri sem vinnur við að tryggja fjölbreytni.

Íslandslúpínan á að fá að breyta stærstu eyðimörk Evrópu í gróið land. Ísland er að mestu manngerð eyðimörk sem margur maðurinn vill efla með aukinni flóru. Hér má auðvitað gera ýmsar tilraunir ef grunnur að gróðurfarslegri hagsæld er í húfi. En svo birtast mannlegir þröskuldar tildurs og hjóms, tilgátur um að vernda einhverja tiltekna ásýnd. Elíta fræðimanna og hinna sem ekkert vita, viðrar einhverja nostalgíu sem er auðvitað bara tilbúningur, reistur á gefnum forsendum. Einhver fræðimennska segir okkur að vernda beri gróðurfar og jafnvel er talað um einhverja upprunalega mynd – hvað svo sem það orðagjálfur merkir á farvegi eilífðarinnar. Við getum kannski farið alla leið og verndað landið sem reis úr sæ hér í eina tíð. Verndað fyrsta geirfuglsdritið sem kom á land. Við getum talað um fjölbreytni lífríkisins með ýmsum hætti. Við getum t.d. staldrað við og skoðað hver áhrif ofbeitar sauðfjár og ágangs manna hafa verið. Við getum bæði talað um bleika akra og blásinn mel. Við getum verið skammsýn og haldið því fram að lúpínan sé óboðinn gestur. Þótt lúpína breiðist hratt út, þá er ekki þar með sagt að hún sé skaðleg eða stuðli að einsleitni. Þvert á móti er hún sá hlekkur sem auðgað getur flóruna með næringu sem nýtist fjölskrúðugu gróðurfari.

Ég hef lengi fylgst með og unnið við uppgræðslu þar sem órækt og illa farið land hefur átt undir högg að sækja. Náttúra Íslands man sinn fífil fegri. Víða hef ég séð lúpínu gera mikið gagn, hvergi hef ég séð lúpínu skemma ásýnd. Val okkar stendur á milli skammsýni og skynsemi. Ég hef í hjarta mínu lengi leyft lúpínu að hafa íslenska heitið úlfabaunir. Í gegnum einfalda hugarfarsbreytingu, sem er í þágu lands og þjóðar, vil ég að fólk tali um Íslandslúpínu, veiti henni verðskuldaðan sess og bjóði hana velkomna – hvar sem er og hvenær sem er.

Lúpína er belgjurt og myndar sambýli við niturbindandi gerla í rótarhnýðum, sem gerir henni kleift að binda köfnunarefni beint úr andrúmslofti frekar en að sækja það í jarðveg. Hún þrífist því í rýrum, köfnunarefnissnauðum jarðvegi þar sem flestar plöntur eiga erfitt uppdráttar. Þetta er staðreynd. En eflaust má deila um ályktun mína, þegar ég segi að lúpínan sé eingöngu til góðs, skaði aldrei gróður og hopi ávallt sjálfviljug fyrir öðrum tegundum þegar jarðvegur auðgast. Þetta er ekki hlutlaus staðreynd heldur afstaða í deilu sem stendur enn yfir meðal íslenskra vistfræðinga og náttúruverndarfólks. Að mínum dómi er enginn skaði skeður þótt lúpína hafi breiðst inn í lyngmóa, mosaþembur og önnur vistkerfi sem alls ekki voru rofin eða köfnunarefnissnauð, og myndað einsleitar breiður. Ef hún virðist hafa útrýmt staðargróðri fremur en að víkja fyrir honum, þá er ekki þar með sagt að um skaðleg áhrif sé að ræða.

Ekki er ætlun mín að leyna því, að á sumum friðlýstum eða viðkvæmum svæðum er lúpínan talin ágeng tegund sem er sögð ógna líffræðilegri fjölbreytni frekar en að auka hana. Mat mitt er ekki hugsað sem árás á skoðanir fólks eða leið til að hæðast að trú á að einhver tegund gróðurfars sé ákjósanlegri en einhver önnur samsetning. Ég tel einfaldlega að lúpínan sé ekki skaðleg, jafnvel þótt hún breyti einhverri tiltekinni ásýnd.

„Stærsta eyðimörk Evrópu“ er umdeilt heiti. „Manngerð auðn“ er kannski betra orðalag. Hluti Íslands flokkast sem eyðimörk vegna sanda og mela, en fullyrðingin um að Ísland sé í heild sinni stærsta eyðimörk álfunnar er einfölduð og árásargjörn fullyrðing sem landfræðingar hafa gert athugasemdir við.

Sýn mín er sú að lúpínan sé undantekningarlaust af hinu góða. Hún birtist hér sem rökstudd afstaða, ekki óumdeild staðreynd.

Höfundur er heimspekingur og skáld.