Um­ræða í hnút: Hann segir, hún segir, þarna stendur... hvað er rétt?

Þetta sagði Sigurður Kári Kristjánsson, lögmaður og fyrrverandi þingmaður Sjálfstæðisflokksins, í Pallborðinu á Vísi á fimmtudaginn. Til umræðu var þjóðaratkvæðagreiðslan um áframhaldandi viðræður við Evrópusambandið, sem boðað hefur verið til 29. ágúst.

Þrátt fyrir að lagt væri upp með að „leiða málið til lykta“ í þættinum var að sjálfsögðu langt í frá að það tækist en umræðurnar vörpuðu nokkuð skýru ljósi á grundvallarmun milli þess hvernig málið blasir við Nei-liðum annars vegar og Já-liðum hins vegar.

Sigurður Kári sagði til að mynda við upphaf þáttar að fyrir honum væri augljóst mál að atkvæðagreiðslan snérist um aðild, ekki viðræður. Undir það tók Hjörtur J. Guðmundsson alþjóðastjórnmálafræðingur, sem hefur skrifað um Evrópusambandið í fjölda ára, og er á því eins og margir skoðanabræður hans að það liggi algjörlega ljóst fyrir hvað er í „pakkanum“ margumrædda.

Gréta María Grétarsdóttir, verkfræðingur og fyrrverandi framkvæmdastjóri Krónunnar og Prís og stjórnarmaður í samtökunum Sjá, var á öndverðum meiði.

„Ég tilheyri hópi fólks sem segir „Já til að sjá“ 29. ágúst og ástæðan er sú að við vitum ekki nákvæmlega hvað er í boði,“ sagði Gréta. Hún vísaði til orða Sigurðar Kára um að hann hefði verið sömu skoðunar í 20 ár og sagði að tímarnir breyttust.

„Ég tel að fólk eigi að vita hvað er í boði. Það er afskaplega gott að búa á Íslandi en við vitum ekki hvort það gæti orðið betra,“ sagði Gréta og kom seinna inn á mögulegan ávinning á borð við lægri vexti.

Hún sagðist treysta þjóðinni og ef það kæmi í ljós að ekkert kræsilegt leyndist í pakkanum myndi hún segja nei við aðild.

Undanþágur og möguleg dómínóáhrif

Gauti B. Eggertsson, prófessor í hagfræði, var sammála Grétu. Hann vissi ekki hvað gæti mögulega falist í samningi og hann vildi gjarnan vita það til að geta gert upp hug sinn til aðildar.

Hann benti á að menn hefðu gert því skóna að Íslendingar gætu fengið varanlega undaþágu vegna fiskveiða.

„Ég veit ekkert hvort að það sé rétt eða ekki og get ekki lagt mat á það. En það liggur samt fyrir að ef að í aðildarsamningnum sjálfum eru teknar fram sérstakar undanþágur, þá verða þær meginreglur,“ sagði Gauti. „Og Evrópusambandið getur ekkert breytt því.“

Hann taldi til undanþágur á borð við sumarhúsaeign í Danmörku og landbúnaðinn í Svíþjóð og Finnlandi. „Það er einhver svona listi af varanlegum undanþágum,“ sagði Gauti. Hann botnaði þess vegna ekki alveg í því hvers vegna menn héldu því fram að þeir vissu fyrirfram hvað myndi standa í samningnum.

Gauti sagðist skilja afstöðu Sigurðar Kára; ef menn væru algjörlega vissir um að þeir vildu ekki ganga í Evrópusambandið segðu þeir að sjálfsögðu nei. Aðrir vildu hins vegar ef til vill vita hvaða möguleikar væru á borðinu. 

Hjörtur sagði það afar lítið og vitnaði til þess að menn hefðu sagt að um 95 prósent tilvika væri ekki um neitt að semja, þar sem Evrópulöggjöfin væri einfaldlega eins og hún væri. Þá benti hann á að það væri einfaldlega þannig að það mætti ekki mismuna ríkjum innan sambandsins.

„Það er þess vegna sem Írarnir til dæmis eru að segja núna að ef Íslendingar fá tilslakanir í sjávarútvegsmálum þá ætla þeir að fara fram á það sama; írsku útgerðirnar,“ sagði Hjörtur. „Það er það sem Evrópusambandið stendur frammi fyrir; ef þeir semja um eitthvað sem máli skiptir, þá geta þeir sett af stað ákveðið dómínó sem getur kallað á það að önnur ríki fara fram á það sama og þá hafa þeir áhyggjur af því að það fari allt á saumunum.“

Upplýsingaóreiðan

Það er ljóst að deildar meiningar eru uppi um ýmislegt er varðar þjóðaratkvæðagreiðsluna og mögulega aðild. Vitum við eða vitum við ekki hvað er í pakkanum? Getum við knúið fram hagfelldan samning eða ekki? Væri innganga jafngildi fullveldisafsali? Svona mætti lengi telja.

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra ítrekaði fyrir sitt leyti í aðsendri grein á Vísi þá afstöðu stjórnvalda að aðildarviðræðurnar væru sannarlega samningaviðræður. 

Það er nokkuð sem menn hafa deilt um.

„Staðreyndin er þessi: Verði niðurstaðan já, opnast dyr að samningaborði. Ekkert annað. Íslensk stjórnvöld setjast þá við borðið með skýr markmið, ekki opinn tékka. Og hafi einhver haldið að slíkar viðræður þýði að Ísland afsali sér einhverju fyrirfram, þá er sá skilningur einfaldlega rangur. Ekkert er frágengið fyrr en yfir lýkur, og þá aðeins ef þjóðin sjálf samþykkir niðurstöðuna,“ sagði ráðherra.

Þá birtist færsla á Facebook-síðu utanríkisráðuneytisins eftir að Pallborðinu lauk á fimmtudaginn þess efnis að aðildarviðræðurnar krefðust ekki aðlögunar, eins og áður hafði komið fram í minnisblaði dagsettu 15. júní 2026.

Hjörtur var snöggur að svara í athugasemdum og sagði þetta ekki samræmast gögnum Evrópusambandsins, sem hefði gert skýra kröfu um aðlögun varðandi þá kafla sem féllu ekki undir EES-samninginn. Vísaði hann þar til fréttatilkynningar frá 18. desember 2010 um stöðu viðræðna, þar sem meðal annars er fjallað um skilyrði sem Ísland þarf að uppfylla.

Þetta einangraða mál er ef til vill ágætis dæmi um þá upplýsingaóreiðu sem almenningur stendur frammi fyrir. 

Ráðuneytið segir: „Í aðildarviðræðuferlinu á árunum 2009-2013 varð snemma skilningur milli íslenskra stjórnvalda og Evrópusambandsins um að Ísland myndi ekki ráðast í breytingar á stofnunum og þær lagabreytingar sem af aðild myndi leiða fyrr en fyrir lægi að Ísland yrði aðildarríki.“

Í tilkynningunni sem Hjörtur vitnar til segir hins vegar: „On the understanding that Iceland has to continue to make progress in the alignment with and implementation of the acquis in these chapters, the EU noted that there are benchmarks that need to be met for provisional closure of these chapters, and/or that agreement needs to be reached on Iceland's requests expressed in its respective negotiating positions.“

(Textinn er birtur á ensku til að forðast enn frekara flækjustig)

Hins vegar ber einnig að geta þess að í tilkynningunni kemur fram um innleiðingu skattalöggjafar ESB að ekki sé gert ráð fyrir að henni verði lokið nema fyrir eiginlega aðild.

Hvað er aðlögun? Hvers er krafist? Hvaða túlkun er sú rétta?

Er nema von að spurt sé.