Bíp... bíp... bíp…

Hvað ef stærsta verkefnið fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu sé ekki að finna rétta svarið… heldur réttu spurninguna?

Ég er eiginlega farinn að halda að ég sé kominn með atvinnusjúkdóm.

Ég hélt að ég vissi alveg hvað ég ætlaði að kjósa 29. ágúst.

Ég get varla fylgst með umræðunni lengur án þess að heyra eitthvað pípa í hausnum.

Ég vinn nefnilega við handverk og þar líður mér vel. Það er líka kannski þess vegna sem ég hugsa svo oft með höndunum.

En þar lærir maður líka fljótt að það borgar sig að mæla tvisvar áður en maður sker. Og krafan er að hlutirnir séu í lóð og beinni línu. Leyserinn minn er því skemmtilega hreinskilinn vinnufélagi.

Ef allt er í lagi segir hann ekki neitt. En ef eitthvað hallar… þá byrjar hann bara.

Bíp... Bíp... Bíp...

Hann segir ekki að einhver sé vitlaus… Hann segir ekki að allt sé ónýtt… Hann segir bara:

„Athugaðu þetta aðeins betur vinur.“

Ég hef verið að heyra þetta bíp dálítið mikið síðustu vikurnar í umræðunni um Evrópusambandið.

Ég hef verið að lesa hinar ýmsu greinar og hlustað á fólk sem var sannfært um að „já“ væri eina skynsamlega leiðin.

Síðan hlustaði ég líka á annað fólk sem var jafn sannfært um að „nei“ væri eina skynsamlega leiðin.

Og eftir því sem ég las meira… varð ég eiginlega minna viss.

Ekki um hvort ég ætti að segja já eða nei.

Heldur um… hvaða spurningu ég væri eiginlega að svara. Kannski finnst þér það skrýtin játning… Mér fannst hún það reyndar líka.

Í fyrstu hélt ég að ég væri bara ekki búinn að lesa nóg.

En eftir því sem ég las meira… fór eitthvað að angra mig… Það var eins og allir væru að svara… mismunandi spurningum.

Og þá byrjaði leysirinn minn að pípa.

Bíp... Bíp... Bíp...

Því ég hef lesið greinar sem segja að ég sé að kjósa um betra samfélag.

Aðrar segja að ég sé að kjósa um krónuna.

Svo koma greinar sem segja að ég sé að kjósa um framtíð Evrópu.

Aðrar um fullveldi og yfirráð.

Og enn aðrar um traust á stjórnvöldum.

Ég klóra mér í hausnum. Bíddu aðeins… Kannski er það bara ég. Kannski er ég eitthvað tregur að skilja.

Það hefur nú svosem gerst áður.

En þá langar mig bara að spyrja:

Hvaða spurningu er ég eiginlega að svara?

Og eftir því sem ég las fleiri greinar varð mér ljóst að jafnvel þeir sem eru sammála um niðurstöðuna eru oft að útskýra spurninguna á ólíkan hátt.

Það sannfærði mig um eitt.

Ég þurfti að hægja aðeins á.

Því jafnvel utanríkisráðherra sjálfur þarf næstum þúsund orð til að útskýra hvað hún telur að þjóðin sé að kjósa um.

Ég hef einnig tekið eftir því að fólk ruglar stundum saman samningsmarkmiðum og samningsniðurstöðu.

Markmið segja okkur hvað við viljum ná... Þau segja okkur ekki endilega hverju við munum ná.

Og áður en við reynum að sannfæra hvert annað… ættum við kannski fyrst að reyna að skilja hvaða spurningu hinn aðilinn er í raun að reyna að svara.

Kannski byrjar viðkomandi einfaldlega á annarri spurningu en ég.

Og kannski… er það ekki veikleiki lýðræðisins.

Kannski er það styrkur þess.

Því eftir því sem ég fylgdist meira með… varð ég sannfærðari um eitt.

Ég er ekki að leita að einföldu svari… Ég er að reyna að skilja einfalda spurningu.

Þá fór ég að hugsa um heimsmynd.

Kannski hljómar það eins og orð sem eigi bara heima hjá prófessorum… En heimsmynd er miklu einfaldari en það.

Hún er hvernig við útskýrum veruleikann.

Hvaða spurningar við spyrjum fyrst.

Hvaða atriði við sjáum.

Og hvaða atriði við hættum smám saman að sjá.

Það merkilega er að tveir heiðarlegir menn geta horft á sömu fréttina… og séð tvo gjörólíka veruleika.

Ekki vegna þess að annar þeirra sé heimskur. Heldur vegna þess að þeir eru að byrja á ólíkum spurningum.

Eftir að hafa lesið allar þessar greinar fór ég líka að taka eftir öðru…

Sumir virðast byrja á spurningunni:

„Hvað græðum við?" Og það er góð spurning... En ekki sú eina.

Aðrir byrja á:

„Hvað missum við?"

Og enn aðrir byrja á:

„Hver hefur yfirráðin?"

Þá fór ég aftur að klóra mér í hausnum.

Kannski er það þess vegna sem umræðan verður svona ruglingsleg. Því eins og ég sagði, við erum nefnilega ekki alltaf að svara sömu spurningunni.

Og áður en maður túlkar veruleikann… þarf maður fyrst að sjá hann.

Stundum finnst mér umræðan svolítið eins og maður standi í byggingavöruverslun.

Allir eru að útskýra hvað borvélin sé góð.

Ég hlusta… En svo spyr ég:

„Í hvað eigum við eiginlega að bora?

Og... þurfum við yfir höfuð að bora?"

Kannski er það nákvæmlega það sem hefur gerst í þessari umræðu.

Við erum farin að svara… áður en við höfum orðið sammála um spurninguna.

Þegar ég stend með leyserinn minn í vinnunni… spyr hann mig aldrei:

„Ertu hægri maður eða vinstri maður?"

Hann spyr bara:

„Er þetta í lóð?"

Mér finnst stundum eins og við séum farin að gera hið gagnstæða.

Við erum farin að flokka fólk hraðar en við hlustum á það.

Áður en rökin eru komin… er búið að ákveða úr hvaða skotgröf þau koma.

Og þegar það gerist… breytist eitthvað. Við hættum smám saman að spyrja:

„Er þetta satt?"

Í staðinn spyrjum við:

„Hver sagði þetta?"

Og ef okkur líkar ekki svarið… þá finnst okkur stundum eins og við þurfum ekki einu sinni að hlusta.

Ég held að þetta sé hættuleg þróun.

Ekki bara fyrir pólitík.

Heldur fyrir gagnrýna hugsun.

Og þegar gagnrýnin hugsun veikist… verður líka erfiðara fyrir sannleikann að sjást.

Ég vona að ég hafi rangt fyrir mér… En stundum finnst mér eins og við höfum farið að vopnavæða samræðuna og taka hana í gíslingu.

Við höfum grafið okkur niður.

Já-skotgröf vs Nei-skotgröf.

Og úr skotgröf sér maður sjaldan nema sína eigin hlið.

Á meðan gerist eitthvað sem mér finnst miklu alvarlegra… Spurningin sjálf hverfur í reyknum.

Ég hef líka orðið tortrygginn gagnvart slagorðum. Ekki vegna þess að þau séu alltaf röng. Heldur vegna þess að þau eru yfirleitt of stutt.

„Já til að sjá.“

„Verjum krónuna.“

„Framtíðin er í Evrópu.“

„Áfram Ísland.“

Kannski eru sum þeirra góð… Kannski ekki… Það er ekki aðalatriðið.

Stundum spyr ég sjálfan mig:

Er ég að nota slagorðið… eða er slagorðið farið að hugsa fyrir mig?

Slagorð eru frábær í kosningabaráttu.

En þau eru hræðilegt akkeri þegar þjóð þarf að taka stóra ákvörðun.

Annað sem hefur farið að sitja í mér...

Mér líður einfaldlega ekki vel þegar stórar ákvarðanir eru teknar á miklum hraða.

Kannski er það bara iðnaðarmaðurinn í mér. En ég hef lært að þegar eitthvað skiptir miklu máli… þá borgar sig yfirleitt að hægja aðeins á.

Ekki vegna þess að ég óttist svarið… Heldur af því að ég ber virðingu fyrir sannleikanum.

Ég held nefnilega að þjóðaratkvæðagreiðsla eigi ekki að vera keppni… ekki að vera orrusta milli tveggja fylkinga.

Hún á að vera samstarfsverkefni þjóðarinnar.

En ef við leyfum umræðunni að verða vopnavæddri… þá hættir hún smám saman að vera samstarfsverkefni.

Við byrjum að hugsa eins og andstæðingar… þótt við þurfum enn að vera nágrannar.

Og það finnst mér kannski vera stærsta hættan… Ekki að þjóðin verði ósammála.

Heldur að hún gleymi hvernig á að vera ósammála.

Því þegar kjörstöðunum lokar… þá vinnur ekkert lið.

Við eigum enn sama landið.

Sömu nágrannana.

Sömu vinnufélagana.

Sömu börnin.

Sömu framtíðina.

Við eigum enn eftir að byggja þetta samfélag.

Saman.

Þess vegna held ég að stærsta verkefnið okkar næstu vikurnar sé ekki að vinna umræðuna.

Heldur að varðveita hana.

Við þurfum að hægja aðeins á… Leggja akkerið… Leyfa öldunum að lægja.

Og spyrja saman… ekki fyrst:

„Hvað finnst mér?"

Heldur:

„Hvað blasir raunverulega við?"

Því áður en við túlkum veruleikann… þurfum við fyrst að sjá hann.

Bíddu aðeins...

Kannski byrjar góð samræða ekki á því að við finnum rétta svarið.

Kannski byrjar hún á því að við sýnum sannleikanum þá virðingu… að skilja fyrst spurninguna… áður en við reynum að svara henni.

Við skuldum ekki bara framtíðinni góða ákvörðun.

Við skuldum samtíðinni góða samræðu.

Og þegar kjörstöðunum lokar… byrjar samstarfið aftur.

Þess vegna held ég… að við skuldum hvert öðru… betri samræðu áður en við kjósum.

Því ég er ekki að leita að einföldu svari.

Ég er að reyna að skilja einfalda spurningu.

Höfundur er guðfræðingur og iðnaðarmaður