Með allt undir í rauðri við­vörun

Um áramótin hækkuðu laun á veitingastöðum um rúm 3,5% skv. kjarasamningi Eflingar og SA – kjarasamningi sem annar aðilinn sem raunverulega að málinu kemur hafði ekkert um að segja. Hækkunin er veruleg, sérstaklega í ljósi ytri aðstæðna, en veitingastaðir/SVEIT (Samtaka fyrirtækja á veitingamarkaði) fengu ekki sæti við samningaborðið þegar SA samdi um laun við Eflingu - enda er SVEIT ekki aðili að SA. SA og Efling sömdu sín á milli um kaup og kjör fyrir starfsfólk veitingastaða án þess að fulltrúar og eigendur veitingastaða, greiðendur launanna, sætu við borðið!

Þrátt fyrir aðkomuleysi að samningsborðinu greiða flestir veitingastaðir (nálægt 95%) laun skv. kjarasamningi sem veitingastaðirnir sjálfir og fulltrúar þeirra komu hvergi nærri! Ekki þarf að fjölyrða um hversu óeðlilegt það er að samið sé um kaup og kjör þar sem aðeins annar aðilinn, sem að samningunum kemur, sé við borðið þegar samið er. Skv. samningnum sem Samtök atvinnulífsins og Efling gerðu með sér áttu laun að hækka um 3,5% þegar til kastanna kom og útreikningar á rauntölum liggja fyrir kemur í ljós að um 5,2% launahækkun er að ræða enda leggjast álög á vinnu utan hefðbundins 9-17 vinnutíma á rúm 80% launa sem veitingastaðir greiða.

Það er ekki svo að eigendur og rekstraraðilar veitingastaða vilji ekki starfsfólki sínu vel og greiða þeim sanngjörn laun og ef þetta væri eina áskorunin þá væri það ágætt. Staðreyndin er hins vegar sú að runa hækkana dynur á veitingastöðum, leiga hækkar því ekki nást tök á verðbólgu, Veitur hækka flutning á rafmagni og vatni um 10% þrátt fyrir gríðarlega arðgreiðslugetu og birgjar veitingageirans halda áfram að hækka birgðir jafnt og þétt, svo ekki sé minnst á óhóflegt heimsmet í álögum hins opinbera á bjór/vín sem hækkar um mörg prósent á hverju ári.

Svo sest blessaður gesturinn niður og skilur ekkert í því hvað bjórinn eða maturinn þarf að kosta. En hér er eitt dæmi um einn veitingamann og birgjann hans. Á síðustu u.þ.b. 12 mánuðum hafa borist þrjár tilkynningar um verðhækkanir frá sama kjötbirgja.

Hækkanirnar eru eftirfarandi:

• Febrúar 2025: Verðhækkun um 5% á allar vörur
• Ágúst 2025: Verðhækkun um 4% á allar vörur
• Mars 2026: Fyrirhuguð verðhækkun um 4,1% á allar vörur

Samanlagt nemur þetta um og yfir 13% hækkun á ári, og allar hækkanir eru kynntar sem almennar, flatar hækkanir á allt vöruúrval, án sundurliðunar eða skýringa á því hvað – ef eitthvað – hafi breyst í gæðum, magni eða þjónustu.

Verðhækkanir mega ekki verða að vana. Þær verða að vera undantekningar, studdar gagnsæjum gögnum og hluti af samtali þar sem allir aðilar bera ábyrgð. Það hlýtur að vera sameiginlegt markmið framleiðenda, birgja og veitingageirans að finna aðrar leiðir: betri samninga, lengri tíma nálgun, skýrari sundurliðun kostnaðar og raunverulega samvinnu um lausnir.

Veitingageirinn á Íslandi er löngu kominn að þolmörkum. Undanfarin ár hefur greinin tekið á sig síhækkandi aðfangakostnað, endurteknar launahækkanir, hækkandi húsnæðiskostnað og auknar álögur.

Nú er nóg komið og það verður að koma til eitthvert alvöru samfélagslega ábyrgt samtal milli yfirvalda, veitingafólks, birgja og stéttarfélaga til að koma stillu á þetta óveður sem nú gengur yfir markaðinn. Svigrúm til að taka á sig kostnaðarhækkanir er í flestum tilvikum horfið. Það er einfaldlega ekkert svigrúm lengur til að taka við frekari almennum verðhækkunum á birgðum – sama hversu vel þær eru orðaðar í tölvupóstum.

Langstærstur hluti veitingafólks eru einstaklingar og fjölskyldur sem lagt hafa allt sitt undir í rekstrinum og leggja á sig óendanlega mikla vinnu og álag til þess að tapa ekki aleigunni sinni í því ástandi sem er í dag. Eins og staðan er núna heltast enn fleiri úr lest veitingarekstrar og miklar verðhækkanir munu rata út í verð veitingastaða sem síðar mun enda með hærri verðbólgu. En af tvennu slæmu mun veitingageirinn frekar hækka verð en að senda fleiri staði í gjaldþrotahrinuna sem staðið hefur frá því í fyrravor.

Höfundur er framkvæmdastjóri SVEIT, Samtaka fyrirtækja á veitingamarkaði.