Réttindi eiga að vera raun­veru­leg

Ung íslensk kona flytur heim eftir að hafa starfað sem læknir í Danmörku. Hún eignast barn og sækir um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði. Samkvæmt EES-samningnum á að taka tillit til starfa hennar í Danmörku við útreikning greiðslnanna. Það gerist ekki.

Ungi læknirinn fær aðeins lágmarksgreiðslur. Við tekur sex ára barátta við kerfið fyrir réttindum sem hún átti að njóta frá upphafi. Þegar niðurstaða fæst loks og henni eru dæmdar skaðabætur er barnið, sem fæðingarorlofið snerist um, komið á grunnskólaaldur.

Þetta er dæmi um það hvaða áhrif það getur haft fyrir fólkið okkar þegar stjórnvöld standa ekki við skuldbindingar sínar þegar kemur að EES-samningnum. Mikilvægasta viðskiptasamningi sem við Íslendingar höfum gert.

Og þetta er ástæðan fyrir því að ég mun á næstu dögum leggja bókun 35 fyrir Alþingi í þriðja sinn. Vegna þess að þessi ríkisstjórn neitar því að gera það sem fyrri ríkisstjórnir hafa gert: að vanrækja okkar skyldur. Það kemur ekki lengur til greina fyrir fólkið okkar.

Kerfin eiga að vinna fyrir fólkið

Íslendingar eiga að geta gengið að því vísu að þeir geti reitt sig á réttindi sín samkvæmt samningnum hér á Íslandi. Alveg eins og Íslendingur sem veikist á Spáni, stundar nám í Svíþjóð eða selur vörur til Þýskalands verður að geta treyst því að sömu leikreglur gildi innan EES. Og treysta því að þurfa ekki að standa í sex ára baráttu við íslenska ríkið til þess að fá það sem hann á rétt á.

Við getum deilt lengi um lagatúlkanir og lagatæknileg atriði. En á meðan líður tíminn hjá raunverulegu fólki. Fæðingarorlofið kemur ekki aftur. Glötuð réttindi koma ekki aftur. Skaðabætur mörgum árum síðar breyta því ekki. Kerfin eiga að þjóna fólkinu, ekki öfugt.

Klárum málið hér heima

Hæstiréttur Íslands hefur þegar komist að þeirri niðurstöðu að innleiðing bókunar 35 hafi ekki verið fullnægjandi. Nú hefur Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) greint frá því að hún muni höfða mál á hendur íslenskum stjórnvöldum fyrir EFTA-dómstólnum. Hér er um að ræða lokastig samningsbrotamáls sem stofnunin hefur haft til meðferðar yfir lengri tíma.

Mér finnst einfaldlega meiri bragur á því að við klárum þetta mál sjálf hér í Reykjavík en að bíða eftir því að það verði klárað fyrir okkur í Lúxemborg.

Við höfum leiðsögn Hæstaréttar. Við vitum hvert vandamálið er. Við vitum hvernig hægt er að laga það. Og ég tel að allar líkur séu á að verði frumvarpið samþykkt falli ESA frá málsókninni.

Nú er kominn tími til að klára málið.

Fullveldi felst líka í ábyrgð

Í umræðunni um bókun 35 hefur mikið verið talað um fullveldi Íslands. Það er eðlilegt. Mér er mjög annt um fullveldi Íslands og ég myndi ekki standa að lausn sem ég teldi ganga gegn því.

En ég hef aldrei skilið fullveldi þannig að það felist í því að gera samninga við aðrar þjóðir og ákveða síðan sjálf hvort við stöndum við þá. Fullvalda ríki tekur sjálft ákvarðanir. Það gerir samninga þegar það telur þá þjóna hagsmunum sínum. Og þegar það hefur gert þá stendur það við orð sín.

Norðmenn hafa innleitt bókun 35. Fullveldi Noregs hefur ekki beðið hnekki af því. Ég sé enga ástæðu til þess að gera minna úr getu okkar Íslendinga til að standa vörð um okkar fullveldi á sama tíma og við stöndum við gerða samninga.

Það á sérstaklega við um smáríki eins og Ísland. Við eigum gríðarlega hagsmuni undir alþjóðakerfi þar sem reglur gilda, samningar halda og stór ríki jafnt sem smá standa við skuldbindingar sínar.

Við getum ekki krafist þess að aðrir virði réttindi Íslendinga á sama tíma og við látum okkar eigin skuldbindingar liggja milli hluta.

Risastórt réttlætismál

Nýlega áttum við Íslendingar stórt samtal um stöðu okkar í Evrópu. Þjóðin tók sína ákvörðun og hana virðum við. En eitt virtist líka sameina nær alla í þeirri umræðu: mikilvægi EES-samningsins fyrir Ísland.

Nú gefst Alþingi tækifæri til að sýna þann stuðning í verki. Ég vona að hann hafi ekki bara verið orðin tóm.

Samþykkt frumvarps um bókun 35 er liður í því að standa við skuldbindingar okkar í EES-samstarfinu. Með því sýnum við að við tökum ábatanum sem samningnum fylgir ekki sem sjálfsögðum hlut. Að við krefjumst þess ekki einungis að okkar réttindi séu virt heldur að við stöndum við okkar hlut með gagnkvæmum og ábyrgum hætti.

Í þágu fólksins og fyrirtækja í landinu. Til þess að færa þeim frelsi, réttaröryggi og frekari tækifæri, hér heima sem og annars staðar á innri markaðnum. Ég mun því standa fast við þingmál mitt sem er í grunninn risastórt réttlætismál. Ég skora á þingheim að gera slíkt hið sama.

Höfundur er utanríkisráðherra.