Al­manna­tryggingar í 90 ár

„Það er vitanlegt að sá kostnaður sem landsmenn hafa af sjúkdómum er ákaflega mikill. Og það verður ekki komið skipulagi á þá hluti eða fullkomnum lækningum meðal almennings, öðruvísi en með því að koma á einhverjum tryggingum [….] og þá auðvitað með því að lögbjóða þær.“

Svo mælti Héðinn Valdimarsson alþingismaður og framsögumaður frumvarps um alþýðutryggingar í umræðum á Alþingi í desember árið 1935.

Í dag er 90 ára afmæli almannatryggingar á Íslandi fagnað með opinni ráðstefnu í Hörpu. Ég óska landsmönnum öllum til hamingju með það og megi okkur auðnast að standa vörð um þetta fjöregg þjóðarinnar.

Framsýni Héðins

Á þessum tíma voru Íslendingar enn að fást við afleiðingar kreppunnar miklu. Stórum hluta landsframleiðslunnar var að verulegu leyti haldið gangandi með opinberum styrkjum og skuldasöfnun ríkisins var mikil, bæði innanlands og erlendis.

Í þingræðum var bent á að varhugavert væri að lögbjóða alþýðutryggingar á slíkum erfiðleikatímum. Héðinn sagði aftur á móti að í því fælist mótsetning. Það væri „aldrei jafnnauðsynlegt og einmitt þá, þegar alþýða manna lifir í sem mestu öryggisleysi, að reyna á einhvern hátt að skapa betra fyrirkomulag og meira öryggi meðal almennings“.

Héðinn sagði meininguna með þessu að hver og einn ætti ekki að borga nákvæmlega það sem fyrir hann kæmi, heldur ætti kostnaður fólks vegna sjúkdóma að dreifast út yfir allan fjöldann. Þeir sem mestar hefðu tekjurnar væru í stöðu til að greiða fyrir þá sem verr væru settir. Eins skyldi taka með í reikninginn að aðstæður þess sem væri vel efnaður gætu breyst á skömmum tíma, því skjótt skipast veður í lofti eins og hann sagði.

Skýr markmið

Þótt umræðan um hugmyndafræði, efni og inntak alþýðutrygginga ætti eftir að þroskast, var grunnhugsunin skýr og er í öllum grundvallaratriðum óbreytt í almannatryggingakerfinu enn þann dag í dag. Að sporna við fátækt, stuðla að jöfnuði og verja fólk fyrir miklum útgjöldum vegna sjúkdóma, slysa, örorku eða ellihrumleika. Þetta er hið norræna velferðarmódel sem hefur reynst okkur vel og sem við verðum að standa vörð um, áfram sem hingað til.

Almannatryggingakerfið byggist á samfélagslegri sátt, samfélagslegri ábyrgð og sameiginlegri vitund fólks um að við berum ábyrgð hvert á öðru.

Við þurfum að fara vel með þetta kerfi og ekki taka því sem sjálfsögðu. Almannatryggingakerfið er fjöregg okkar allra og mikilvægt að allir séu meðvitaðir um það.

Samfélagslegt virði

Almannatryggingakerfið er kostnaðarsamt kerfi þar sem hver króna skiptir máli. Öllu skiptir að fjármagnið sé nýtt af sanngirni, skynsemi og ábyrgð. Meginmarkmiðið er að fá sem mest samfélagslegt virði fyrir þá fjármuni sem eru til ráðstöfunar þannig að þeir nýtist sem best í þágu þeirra sem á þurfa að halda.

Tryggingastofnun ríkisins var sett á fót 1936, samhliða setningu heildarlaga um alþýðutryggingar og fór með öll verkefni sem undir lögin heyrðu. Þar með voru atvinnuleysistryggingar en það breyttist árið 1997 með setningu laga um vinnumarkaðsaðgerðir og stofnun Vinnumálastofnunar.

Árið 2008 voru Sjúkratryggingar Íslands stofnaðar og þar með færðust verkefni sem varða kostnað vegna heilbrigðisþjónustu, greiðsluþátttöku sjúklinga og síðast en ekki síst samningar um kaup á heilbrigðisþjónustu af þjónustuveitendum frá Tryggingastofnuninni til Sjúkratrygginga Íslands.

Það eru sterk tengsl milli verkefna stofnananna þriggja, þ.e. Tryggingastofnunar Íslands, Vinnumálastofnunar og Sjúkratrygginga Íslands.

Góð heilsa er gulli betri

Þegar ég horfi á samspilið þarna á milli frá sjónarhóli mínum sem heilbrigðisráðherra eru nokkur atriði sem blasa við.

Í fyrsta lagi nefni ég hið fornkveðna, að góð heilsa er gulli betri. Og góð lýðheilsa þjóðar eru stórkostleg verðmæti fyrir samfélagið allt. Ég nefni þetta hér, því það er alveg ljóst að þeim mun betur sem samfélaginu, stjórnvöldum og stofnunum og öllum sem til þess eru bærir tekst að stuðla að almennu heilbrigði, því sterkara stendur samfélagið að vígi. Þannig dregur úr þörf fyrir stuðning almannatryggingakerfisins og margvíslegum útgjöldum sem hljótast af sjúkdómum, slysum, örorku og óvinnufærni. Það minnkar álag á heilbrigðiskerfið því færri þurfa á því að halda og eins er mikið verðmæti fólgið í því að fólk lifi lengur við góða heilsu og geti búið sjálfstæðu lífi á eigin heimili fram á efstu ár. Að sporna gegn lífsstílssjúkdómum og stuðla að heilsusamlegum lífsháttum fólks, með fræðslu, virkum forvörnum, skýrri stefnu og markvissum aðgerðum er gríðarlega mikilvægt.

Íslenska heilbrigðiskerfið stendur almennt vel í alþjóðlegum samanburði og gæði þjónustunnar og árangur er á mörgum sviðum með því besta sem þekkist. Kerfið byggir á opinberri fjármögnun og greiðu aðgengi allra að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag. Eins og svo víða annars staðar eru þó ýmsar áskoranir í kerfinu, ekki síst varðandi mönnun þess og óhóflega langa bið eftir þjónustu á ákveðnum sviðum.

Sjúkratryggingar Íslands sjá um framkvæmd sjúkratrygginga sem felst í því að greiða eða taka þátt í kostnaði almennings vegna heilbrigðisþjónustu, lyfja og hjálpartækja og úrskurða um réttindi sjúkratryggðra. Hún er jafnframt umfangsmikill kaupandi heilbrigðisþjónustu í gegnum samninga við veitendur heilbrigðisþjónustu aðra en opinberu heilbrigðisstofnanirnar.

Stöndum vörð

Þetta eru stór og mikilvæg verkefni þar sem markmiðið er að tryggja öllum aðgengi að heilbrigðisþjónustu sem uppfyllir kröfur um öryggi og gæði og sinna eftirliti með því að svo sé. Eitt er víst að eftirspurn eftir heilbrigðisþjónustu verður aldrei mætt að fullu. Stóra áskorunin er að veita rétta þjónustu í samræmi við gagnreynda þekkingu, að þjóna sjúklingum sem best en sporna gegn sóun. Fjármagni til heilbrigðisþjónustu eru og verða alltaf takmörk sett og því er það alltaf keppikeflið á öllum tímum að nýta það sem best fyrir samfélagið.

Við fögnum því að 90 ár eru liðin frá því að lög um alþýðutryggingar voru samþykkt á Alþingi og Tryggingastofnun ríkisins sett á fót. Með lögunum var lagður traustur grunnur að því velferðarkerfi sem við búum við í dag, byggt á almennum réttindum, félagslegu jafnræði og sameiginlegri ábyrgð. Ég þakka öllum þeim sem komið hafa að málum fyrr og síðar og sinna þessu vandasama verki. Við skulum standa vörð um þetta kerfi og hugmyndafræðina að baki. Þetta er fjöregg þjóðarinnar.

Höfundur er heilbrigðisráðherra.