Ekki láta plata þig þann 29. ágúst

Ég batt vonir við að umræðan í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst yrði málefnaleg, heiðarleg og sanngjörn. Málið er of stórt og afdrifaríkt fyrir framtíð Íslands til að við leyfum okkur annað. En sú von hefur að einhverju leyti runnið út í sandinn. Þótt margir leggi sig fram um að ræða málin af skynsemi, er skipulagður hræðsluáróður af hálfu andstæðinga ESB-viðræðna farinn að yfirgnæfa málefnalega umræðu.

Í stað upplýstrar umræðu um kosti og galla þess að leiða samningaviðræður til lykta, hefur málatilbúnaður samtaka á borð við Áfram Ísland og Heimssýn einkennst af skipulögðum hræðsluáróðri, útúrsnúningum og hreinum ósannindum. Þegar hlutirnir eru skoðaðir í köldu ljósi staðreynda verður ekki hjá því komist að kalla hlutina sínum réttu nöfnum: Þetta er óheiðarleiki og fólskubrögð krydduð með ósannindum.

Í ljósi þess að andstæðingar viðræðna búa yfir gríðarlegum sjóðum, hundruðum milljóna króna sem dælt er í auglýsingaherferðir og áróður, verður á brattan að sækja fyrir heiðarlega og málefnalega nálgun. Á bak við hver ósannindi og hvern útúrsnúning sem þarf að hrekja liggur ómældur tími í að leiðrétta þvætting í stað þess að ræða raunveruleg málefni.

Þetta er gömul saga og ný, og kunnugleg taktík: Þegar rökin þrýtur er gripið til þess að framleiða ótta. Það tekur örfáar sekúndur að setja fram gróf ósannindi sem höfða jafnvel til tilfinninga fólks, en marga daga að leiðrétta þau með staðreyndum og gögnum, og það treysta þau á.

En við megum ekki láta þennan hávaða villa okkur sýn. Lítum á 12 fullyrðingar sem þessi samtök og fleiri þeim tengd hafa haldið að þjóðinni og hvers vegna þær standast enga skoðun:

1. Íslensk ungmenni verði neydd í sameiginlegan her

Þetta er kannski ófyrirleitnasta birtingarmynd hræðsluáróðursins, og meira að segja þingmenn af hinu háa Alþingi hafa tekið þátt í þessum þvættingi. ESB hefur engan sameiginlegan her og hefur engin völd til að koma á herskyldu í nokkru landi. Varnarmál heyra alfarið undir fullveldi hvers aðildarríkis fyrir sig. Írland, Austurríki og fleiri lönd hafa lengi verið í ESB án þess að kasta hlutleysi sínu fyrir róða eða ganga í hernaðarbandalag. Ísland er og verður herlaust ríki. Að hræða foreldra og ungt fólk með slíkum uppspuna er fyrir neðan allar hellur.

2. Aðild kostar 50 milljarða á ári

Hér er tekin ein tala, algjörlega slitin úr samhengi, og látið eins og hún fari beint út um gluggann. Í fyrsta lagi byggir framlag ríkja á hlutfalli af þjóðartekjum og greiningar óháðra hagfræðinga sýna lægri brúttótölur. Í öðru lagi rennur stór hluti fjármagnsins beint til baka í gegnum sjóði sem eru eingöngu opnir aðildarríkjum. Þar má m.a. nefna:

• Byggða- og uppbyggingarsjóði (ERDF og ESF+) til innviða, atvinnuþróunar og nýsköpunar.
• Landbúnaðarsjóði (CAP) sem tryggja beinan stuðning við bændur, dreifbýli og fæðuöryggi.
• Sjávarútvegs- og hafsjóðinn (EMFAF) til fjárfestinga í hafrannsóknum, fiskeldi og sjávarbyggðum.
• Sjóði fyrir landamæravörslu, öryggi og löggæslu (AMIF og BMVI).

Hvert raunverulegt nettóframlag Íslands yrði liggur einfaldlega ekki fyrir fyrr en samningur liggur á borðinu, fyrir utan allan hinn efnahagslega ávinninginn á borð við aukinn stöðugleika og lægra vaxtastig.

3. Íslenski hesturinn og sérstaða dýraheilbrigðis í stórhættu

Að halda því fram að við missum stjórn á innflutningi lifandi dýra og að íslenski hesturinn muni líða undir lok er fáránlegur hræðsluáróður. Íslensk stjórnvöld hafa alltaf haft það sem ófrávíkjanlegt samningsmarkmið að banni við innflutningi á lifandi dýrum verði viðhaldið til að verja okkar einangraða stofn og einstaka sjúkdómastöðu. Regluverk ESB byggir einmitt á varúðarreglum og tekur tillit til sérstöðu sem þessarar. Að stilla þessu upp sem gefnu tapi áður en samningaviðræðum lýkur er bæði rangt og óheiðarlegt.

4. Íslendingar þurfi að borga skuldir og lífeyri annarra Evrópuþjóða

Þetta er ein lífseigasta mýtan. Sáttmálar ESB kveða skýrt á um svokallaða reglu um enga ábyrgð á skuldum annarra, þar sem hvert aðildarríki ber fulla og einhliða ábyrgð á eigin ríkisskuldum og lífeyrisskuldbindingum. Íslenskir skattgreiðendur munu aldrei bera ábyrgð á lífeyri í Grikklandi eða skuldum annarra þjóða.

5. Við töpum fullveldinu og dómsvaldið flyst úr landi

Fullveldi glatast ekki við aðild, heldur er því beitt í sameiningu með öðrum þjóðum til að hafa raunveruleg áhrif á alþjóðavettvangi. Sem stendur tekur Ísland upp stóran hluta löggjafar ESB í gegnum EES samninginn án þess að eiga nokkurn fulltrúa við borðið þar sem ákvarðanirnar eru teknar. Íslenskir dómstólar myndu áfram dæma í öllum hefðbundnum málum, rétt eins og þeir gera núna undir EES og EFTA dómstólnum.

6. Smáríki hafa engin áhrif

Reglur ESB eru sérstaklega hannaðar til að vernda smáríki gegn yfirburðum stórveldanna. Smáþjóðir eins og Malta og Lúxemborg hafa hlutfallslega mun meira vægi á mann en stóru löndin, bæði á þingi og í ráðherraráðinu, auk þess sem neitunarvald gildir á mikilvægum málasviðum. Í dag höfum við engin áhrif á löggjöfina sem við innleiðum. Með aðild fengjum við rödd, ráðherra og atkvæðisrétt.

7. Atvinnuleysi muni aukast

Sagan sýnir hið gagnstæða. Aðild að innri markaðnum og efnahagssamstarfi hefur nánast undantekningalaust styrkt atvinnulíf nýrra aðildarríkja og stuðlað að lægra atvinnuleysi til lengri tíma. Þegar vísað er í kreppur í einstökum löndum, eins og í Finnlandi snemma á tíunda áratugnum eða stöðuna þar í dag, er verið að horfa fram hjá sérstökum áföllum á borð við hrun Sovétríkjanna og árásarstríð Rússa í Úkraínu. Þessi áföll tengjast aðildinni að ESB ekki neitt, heldur þeirri staðreynd að Finnar áttu gríðarlega mikið undir viðskiptum við nágranna sína í austri.

8. „ESB er brennandi hús“

Það er auðvelt að mála skrattann á vegginn, en staðreyndin er sú að ESB er eitt öflugasta, stöðugasta og ríkasta efnahagssvæði veraldar. Þar búa þjóðir við einhver mestu lífsgæði, öflugasta velferðarkerfi og mesta réttaröryggi sem þekkist. Þetta er markaðurinn sem við treystum á fyrir nær allan okkar útflutning dags daglega.

9. Við munum tapa forræði yfir auðlindunum

Orkuauðlindir okkar eru og verða í eigu íslensku þjóðarinnar, enda hefur ESB engar heimildir í sínum sáttmálum til að hrófla við eignarhaldi á orku eða náttúruauðlindum aðildarríkja. Hvað sjávarútveginn varðar er fullyrðingagleðin enn ófyrirleitnari, því sjávarútvegskaflinn var ekki einu sinni opnaður í fyrri viðræðum. Andstæðingar viðræðna þykjast vita nákvæmlega hvernig samningur um sjávarútveg myndi líta út, án þess að málið hafi nokkurn tímann verið rætt til lykta við samningaborðið. Enginn samningur yrði nokkurn tímann samþykktur sem tryggði ekki yfirráð okkar yfir eigin fiskimiðum.

10. Fullvinnsla sjávarafla muni eiga undir högg að sækja

Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi hafa haldið því fram að fullvinnsla sjávarafurða myndi bíða hnekki við inngöngu. Þetta er sérkennilegur málflutningur í ljósi þess að fullvinnsla hér á landi er þegar í miklu skötulíki og meginhluti hennar fer nú þegar fram erlendis. Aðild myndi fremur afnema tolla á unnum sjávarafurðum inn á okkar stærsta markað og skapa íslenskum vinnslufyrirtækjum ný tækifæri til að fullvinna verðmætin heima í stað þess að flytja óunnið hráefni úr landi.

11. Það er ekkert um að semja

Þessi fullyrðing er ein sú lífseigasta og jafnframt sú sem fellur hvað hraðast um sjálfa sig. Látið er í veðri vaka að aðildarviðræður séu einhliða uppgjöf þar sem umsóknarríki verði einfaldlega að gleypa allt regluverk ESB hrátt án aðlögunar eða sérlausna. Þetta er beinlínis rangt, eins og fjölmargir sérfræðingar í Evrópurétti og lagaprófessorar hafa margítrekað bent á og hrakið opinberlega. Samningaviðræður snúast einmitt um að semja um aðlögunartíma, sérstakar undanþágur, sérákvæði og hvernig regluverkinu er beitt með tilliti til sérstöðu hvers lands. Ef það væri ekkert um að semja væri engin þörf á samninganefndum eða margra ára viðræðuferli. Að halda öðru fram er tilraun til að gera samningaborðið marklaust áður en sest er að því.

12. Framlag Íslands muni bjarga eða fjármagna stækkun ESB

Þessi fullyrðing er ein sú skoplegasta í mínum huga, en henni hefur engu að síður verið haldið á lofti af ekki ómerkari mönnum en sjálfum Ólafi Ragnari Grímssyni. Látið er eins og framlag Íslands skipti sköpum fyrir fjárhag ESB og eigi jafnvel að fjármagna inngöngu nýrra aðildarríkja. Áætlað nettóframlag Íslands til ESB væri 10 til 15 milljarðar króna á ári, eða um 25 til 38 þúsund krónur á hvern íbúa. Til samanburðar er núverandi framlag ríkissjóðs til landbúnaðarmála um 23,5 milljarðar, eða um 59 þúsund krónur á hvern íbúa. Árleg fjárlög Evrópusambandsins hlaupa á tugum þúsunda milljarða króna. Jafnvel þótt gengið væri út frá fjarstæðukenndustu ýkjutölum andstæðinga viðræðna um framlag Íslands (t.d. veruleikafirrtu 100 milljarðarnir hans Haraldar Ólafssonar), væri sú upphæð eins og dropi í hafið eða krækiber í helvíti í heildarsamhenginu. Hugmyndin um að 400 þúsund manna þjóð muni bera uppi fjárhag 450 milljóna manna sambands lýsir algjöru sambandsleysi við hagstærðir Evrópu eða bara raunveruleikann sjálfan.

(Athugið að þetta er alls ekki tæmandi listi yfir þann málbúnað sem haldið er úti)

Hræðslan við lýðræðið

Svo heyrist jafnvel sú fáránlega kenning að ef við klárum viðræðurnar verði engin önnur þjóðaratkvæðagreiðsla, að við verðum „dregin inn“ án samþykkis. Þetta er enn eitt óheiðarlega fólskubragðið. Það hefur alltaf legið algjörlega kristaltært fyrir: Aðildarsamningur tekur ekki gildi nema íslenska þjóðin samþykki hann í sérstakri þjóðaratkvæðagreiðslu að loknum viðræðum.

Hvernig geta samtök eins og Áfram Ísland og Heimssýn fullyrt allt þetta áður en þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst hefur einu sinni farið fram? Svarið er einfalt: Þau gera það bara. Þetta er markviss tilbúningur sem á að koma í veg fyrir að þjóðin fái yfirhöfuð að sjá staðreyndirnar svart á hvítu. Þessum ósannindum er m.a. dælt yfir ungt fólk á samfélagsmiðlum eins og TikTok með stuttum, einhliða myndböndum þar sem engu er svarað en óttanum sáð, og því miður virðist það að einhverju leyti virka.

Þann 29. ágúst erum við ekki að kjósa um inngöngu í ESB. Við erum að kjósa um það hvort við eigum að klára samninginn, leggja hann fyrir þjóðina og taka upplýsta ákvörðun á grundvelli staðreynda frekar en hræðsluáróðurs. Látum ekki óheiðarleg fólskubrögð og ósannindi hafa áhrif á niðurstöðuna.

Bónus: Slökkt á ofnunum á Íslandi frá apríl til október?

Ef einhver hélt að botninum væri náð í fáránleikanum, þá virðist Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður Sjálfstæðisflokksins, hafa reynt að toppa umræðuna í viðtali á Útvarpi Sögu þann 19. ágúst. Þar hélt hún því fram að í Þýskalandi væri slökkt á allri kyndingu frá apríl fram í október óháð veðri, og ef Ísland gengi í ESB og myntbandalagið yrði slökkt á öllum ofnum á Íslandi á sama tímabili!

Þegar hlustað er á samhengið kemur í ljós að þetta átti að vera misheppnuð tilraun til samlíkingar við hagstjórn, en er líklega bara hundaflaut sem átti að innræta þá firru að Ísland gæti ekki brugðist við efnahagssveiflum innan myntbandalagsins. En líkingin fellur algjörlega um sjálfa sig:

• Í fyrsta lagi eru þýsku reglurnar ekki bann við kyndingu á sumrin, heldur neytendavernd sem skyldar leigusala til að tryggja lágmarkshita yfir veturinn, og einnig á sumrin ef kólnar.
• Í öðru lagi er það einmitt okkar eigin örgjaldmiðill sem skilur okkur eftir varnarlaus á rúmsjó í hverjum storminum á fætur öðrum, á meðan myntbandalag veitir vaxtakjör og stöðugleika sem séríslenskir vextir standast engan samanburð við.

Að formaður elsta stjórnmálaflokks landsins skuli bera slíkt á borð sýnir hversu djúpt er grafið eftir hræðsluáróðri. Spurningin er bara hvort hér sé um að ræða tóma vankunnáttu eða viljandi ósannindi, ég veit ekki hvort er verra.

Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Íslandi leggi sitt af mörkum til að leysa loftslagsvandann svo og sérlegur áhugamaður um Já við ESB-viðræðum .