Ís­land er í 1. sæti heims á lífskjaravísitölu SÞ - yrði hagur okkar raun­veru­lega betri innan ESB?

Þann 29. ágúst 2026 verður þjóðin spurð: „Á Ísland að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið á ný?“ (Alþingi, 2026).

Ég segi NEI.

Ekki vegna þess að ég sé á móti Evrópu. Ísland á að eiga áfram náið og gott samstarf við Evrópu. En ég tel að við vitum nú þegar nægilega mikið um hvað full ESB-aðild felur í sér til að geta tekið afstöðu.

Fyrir mér snýst málið fyrst og fremst um sjálfstætt ákvörðunarvald Íslands, full yfirráð yfir auðlindum þjóðarinnar, lífskjör okkar og þann fjárhagslega kostnað sem aðild gæti haft í för með sér.

Ísland er ekki ríki sem þarf að ganga í ESB til að öðlast velmegun.

Samkvæmt Human Development Report 2025 Sameinuðu þjóðanna er Ísland í 1. sæti heims samkvæmt Human Development Index (HDI) með gildið 0,972. Vísitalan tekur meðal annars mið af lífslíkum, menntun og þjóðartekjum. Noregur og Sviss koma næst Íslandi. Öll þessi þrjú ríkin eru utan ESB. (UNDP, 2025).

Nokkrar lykiltölur sem segja sína sögu:

Hagstofa Íslands segir að hlutfallsleg fátækt hafi mælst 9,0% á Íslandi árið 2023, samanborið við meðaltal innan ESB sem er 16,2%. Ísland er því með lægsta hlutfallið í þeim samanburði við Evrópusambandið. (Hagstofa Íslands, 2025).

Atvinnuleysi var samkvæmt samræmdum tölum 5,5% á Íslandi í júní 2026, en 6,0% í ESB. Þess má geta að atvinnuleysi hefur aukist hér á seinustu misserum og það er áhyggjuefni sem við þurfum sjálf að takast á við. (Eurostat, 2026).

Regluleg laun fólks á Íslandi í fullu starfi voru uppreiknuð í Evrum € 77.000 að meðaltal árið 2025 samkvæmt Hagstofu Íslands. (Hagstofa Íslands, 2026). Meðalárslaun innan ESB voru €39.800 árið 2024 samkvæmt Eurostat. Tölurnar eru ekki úr sömu gagnaröð og því ekki nákvæmlega samanburðarhæfar, en þær undirstrika þó að Ísland er hálaunaland í samanburði við önnur ríki Evrópusambandsins.

Við eigum þó vissulega við vandamál að glíma: hátt verðlag, háan húsnæðiskostnað, vexti og vaxandi atvinnuleysi. En ekkert af því sýnir að lausnin sé ESB-aðild. Þá má geta þess að hlutfall þeirra sem búa í eigin húsnæði á Íslandi er mun hærra hér á landi, en meðaltal íbúðaeigenda í ESB. Hlutfall íbúðaeigenda á Íslandi er 75 % á meðan að meðaltal íbúðaeigenda ESB er 68% https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260205-1?utm_source=chatgpt.com

Við erum því nú þegar meðal þeirra þjóða heims sem búa við mestu lífsgæði heims! Því segi ég Nei!

Ég segi nei vegna framsals ríkisvalds

ESB er alþjóðlegt stjórnkerfi sem hefur fengið verulegar valdheimildir framseldar frá aðildarríkjunum sínum.

Í sérfræðiáliti Lagastofnunar Háskóla Íslands, sem rakið er í nefndaráliti utanríkismálanefndar Alþingis 2026, segir að ESB hafi fengið verulegar valdheimildir frá aðildarríkjum á öllum þremur þáttum ríkisvaldsins: löggjafarvaldi, framkvæmdarvaldi og dómsvaldi.

Það þýðir meðal annars:

●Löggjafarvald: ESB getur sett bindandi reglur á þeim sviðum þar sem sambandið hefur valdheimildir. Alþingi hefði því ekki lengur lokaorðið á þeim sviðum.

●Framkvæmdarvald: stofnanir ESB, meðal annars framkvæmdastjórnin, fara með sjálfstæðar valdheimildir samkvæmt sáttmálum sambandsins.

●Dómsvald: Evrópudómstóllinn tryggir túlkun og beitingu ESB-réttar og ESB-réttur nýtur forgangs gagnvart ósamrýmanlegum landsrétti á þeim sviðum þar sem hann gildir.

●Stjórnskipun Íslands: sérfræðiálit Lagastofnunar telur núverandi stjórnarskrá standa í vegi fyrir aðild án breytinga. Stjórnarskránni þyrfti því að breyta þannig að hún heimili það umfangsmikla valdaframsal sem aðild krefðist.

Þetta eru EKKI smávægileg formsatriði. Þetta er grafalvarlegt!

Þetta snýst hreint og beint um það hver hefur síðasta orðið um málefni íslensku þjóðarinnar.

Ísland fengi vissulega sæti og atkvæði innan ESB. En við yrðum eitt af allra fámennustu ríkjum sambandsins. Í ráðherraráði ESB fer áhrif eftir fjölda íbúa landanna. Meirihluti næst almennt þegar 55% ríkjanna, sem standa fyrir að minnsta kosti 65% íbúa sambandsins, samþykkja ákveðin mál. Ísland gæti því ekki eitt stöðvað slíkar ákvarðanir um eigin málefni og hagsmuni. Það gerir Ísland í dag utan sambandsins (Ráð ESB).

Fyrir mér er spurningin einföld:

Er það þjóðinni í hag að færa löggjafar-, framkvæmdar- og dómsvald frá íslenska ríkinu til alþjóðlegra stofnana?

Mitt svar er nei.

Ég segi nei vegna auðlindanna

Ísland býr yfir gríðarlegum auðlindum miðað við stærð þjóðarinnar: fiskimiðum, endurnýjanlegri orku, vatni, landi og einstakri náttúru. Auk sjálfbærni í fæðuöryggi.

Sjávarútvegurinn hefur verið ein af undirstöðum íslensks efnahags og sjálfstæðis.

Sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB er ekki hluti af EES-samningnum í dag. Sama gildir um sameiginlega landbúnaðarstefnu, tollabandalagið og sameiginlega viðskiptastefnu ESB. (EFTA).

Við fulla ESB-aðild breytist þessi staða. Samkvæmt 3. gr. sáttmálans um starfshætti ESB er verndun lífrænna sjávarauðlinda samkvæmt sameiginlegri sjávarútvegsstefnu einkavaldsheimild ESB.

Það þýðir þó ekki að „ESB taki allan fiskinn okkar“.

En það þýðir að ákvörðunarvaldið á mikilvægu sviði sjávarútvegsmála yrði ekki lengur eingöngu í okkar höndum eins og það er í dag. Valdið er þar með tekið frá þjóðinni.

Fyrir litla eyríkisþjóð með gríðarlegt hafsvæði tel ég það vera mjög stórt skref í ranga átt.

Við höfum þegar aðgang að innri mörkuðum

Ísland er ekki einangrað utan Evrópu.

Í gegnum EES-samninginn erum við þegar hluti af innri markaði Evrópu og njótum ,,fjórfrelsisins’’ sem er:

●Frjáls för fólks, þýðir að Íslendingar geta flutt, unnið, stundað nám og dvalið í öðrum EES-ríkjum samkvæmt sameiginlegum reglum.

●Frjáls viðskipti auðveldar viðskipti milli Íslands og ríkja innri markaðarins og dregur úr ýmsum viðskiptahindrunum.

●Frjáls þjónustustarfsemi gerir íslenskum fyrirtækjum og einstaklingum kleift að bjóða þjónustu innan landamæra innan EES.

●Frjálsir fjármagnsflutningar gera fólki og fyrirtækjum kleift að flytja fjármagn, fjárfesta og eiga viðskipti milli EES-ríkja með mun færri hindrunum en ella. (EFTA).

EES hefur vissulega sína galla sem snýr að okkur. Við höfum ekki sama formlega atkvæðisrétt við setningu ESB-reglna og aðildarríkin.

En við höfum hins vegar sjálfstætt ákvörðunarvald á mikilvægum sviðum sem EES nær ekki til.

Ég tel að það vegi þyngra. Ég segi því NEI við að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið!

Aðild kostar okkur meira fjármagn en við fáum í staðinn.

Sem ESB-ríki þyrfti Ísland að taka þátt í fjármögnun fjárlaga sambandsins.

Í nefndaráliti utanríkismálanefndar Alþingis frá 2026, er miðað við tilteknar forsendur og samanburð við Finnland, áætlað að nettóframlag Íslands til ESB gæti verið um 10–15 milljarðar króna á ári. Þetta er áætlun en ekki endanlegur verðmiði. Þó eitthvað kæmi á móti.

Þetta eru fjármunir sem íslenska ríkið gæti annars haft svigrúm til að nýta hér heima til dæmis í heilbrigðisþjónustu, menntun, öldrunarþjónustu eða samgöngur. Hvernig þeim fjármunum væri ráðstafað væri auðvitað ákvörðun Alþingis.

Fórnarkostnaðurinn er raunverulegur. Ég segi því NEI!

Hvers vegna þá ,,að skoða í pakkann“?

Ég spyr mig: Hvað er það sem við vitum ekki nú þegar um grundvallarinnihald pakkans?

Við vitum að aðild felur í sér framsal valdheimilda.

Við vitum að það nær til löggjafar-, framkvæmdar- og dómsvalds á tilteknum sviðum og að breyta þyrfti íslensku stjórnarskránni til að heimila slíkt valdframsal.

Við vitum að sjávarútvegsstefna ESB er ekki hluti EES í dag en yrði hluti af fullri aðild.

Við vitum að við höfum nú þegar aðgang að innri markaði Evrópu í gegnum EES.

Við vitum að aðild hefði í för með sér fjárhagslegar skuldbindingar fyrir þjóðina.

Við vitum að Ísland er nú þegar í 1. Topp sæti heims sem mælir velmegun í víðum skilningi, samkvæmt Human Development Index, meðhlutfallsega hæstu laun sem gerast, hlutfallslega fæstu einstaklingana sem búa undir fátæktarmörkum og atvinnuleysi sem mælist undir meðaltali ESB ríkjanna.

Þess vegna er mín niðurstaða skýr. Ég segi NEI!

Ég vil öflugt samstarf við Evrópu. Ég vil standa vörð um EES-samninginn og eiga góð samskipti við Evrópusambandið.

En ég vil líka standa vörð um sjálfstætt ákvörðunarvald íslensku þjóðarinnar, auðlindir hennar og möguleikann á að móta framtíð okkar sjálf og tryggja framtíð komandi kynslóða.

Við vitum hvað við höfum.

Við vitum í grundvallaratriðum hvað aðild felur í sér.

Þess vegna segi ég NEI.

Höfundur er lýðheilsufræðingur MPH.