Sam­eigin­legur þekkingargrunnur að glatast?

Við sátum oft heima við kvöldverðarborðið eða á kaffistofunni í vinnunni og ræddum það sem stundum var kallað um daginn og veginn. Mest ræddum við samt um það sem við sáum í Sjónvarpinu kvöldið áður, fræðsluþáttinn um Sama frá finnska sjónvarpinu og breskan þátt um Sohohverfið í Lundúnum. Allir komu að umræðunni frá sama sjónarhóli, stofusófanum. Allir töluðu út frá sömu upplýsingum.

Þetta er horfinn heimur.

Sameiginlegur kvöldverður fjölskyldunnar er í útrýmingarhættu. Náist slík stund endrum og eins er líklegast að umræðan verði einungis um daginn og veginn. Allir eru í sínum bergmálshelli og algrímur fóðrar einstaklingana á því sem þeir hafa áhuga á. Ég velti því fyrir mér hvort þessi tilviljunarkennda þekking sem við öfluðum okkar í línulegri dagskrá ljósvakamiðla sé að hverfa, að almenn þekking á heiminum og samfélögum manna sé á undanhaldi.

Fyrir tilviljun

Þegar mín kynslóð ólst upp réðum við engu um dagskrá útvarps og sjónvarps. Við horfðum á það sem var framreitt fyrir okkur, efni sem ritstjórar og dagskrárstjórar ákváðu að birta. Auðvitað voru margir þættir hundleiðinlegir. En inni á milli birtust heimildarmyndir, fréttaskýringar og menningarþættir sem við höfðum aldrei óskað eftir. Við ætluðum kannski að horfa á fréttirnar en sátum eftir og horfðum á þátt um frumbyggja í Ástralíu, náttúrulíf á Grænlandi eða þátt um forna búskaparhætti í Kelduhverfi.

Við lærðum ótalmargt fyrir tilviljun.

Þegar Netið kom til sögunnar var það talið eitt mesta framfaraskref mannkynssögunnar. Almenningur hafði aldrei haft jafn greiðan aðgang að þekkingu og fyrir forvitna var þessi nýja tækni hafsjór af fróðleik. Á augabragði gátum við kynnt okkur allt sem við höfðum þurft að fletta upp í alfræðibókum með ærinni fyrirhöfn. Allur heimurinn var á skjánum og hver og einn var orðinn eigin dagskrárstjóri.

Við veljum sjálf hvað við lærum með lestri, áhorfi eða hlustun. Og veiturnar sem við notum læra sífellt betur hvað vekur áhuga okkar og dæla í okkur meira af því sama. Það er auðvitað stórkostlegt frelsi. En vekur sannarlega líka upp spurningar.

Hvað verður um þennan almenna fróðleik sem við öfluðum okkur áður, án þess að hafa ætlað okkur það? Tapast ekki eitthvað þegar tilviljanakennd þekkingaröflun hverfur?

Spurningaleikir

Ég held því fráleitt fram að ungt fólk viti minna en mín kynslóð. Unga fólkið sem ég umgengst er býsna vel að sér í margvíslegum almennum fróðleik, þótt þau hafi sjaldan horft á heilan fréttatíma í línulegri dagskrá.

Þau hafa fundið aðra leið. Þau sækja í spurningaleiki eins og Trivial Pursuit, Besserwisser, Gettu betur og Pöbbkviss. Þar verður almenn þekking að leik og sá sem veit ekki svarið leggur það á minnið þegar það opinberast. Að einhverju leyti bætir þessi mikla gróska spurningaleikja upp það sem hefur glatast. En hvað með þau sem eru ekki fróðleiksfús og líður ljómandi vel í sínum bergmálshelli.

Hver sér um almenna menntun þegar skólagöngu lýkur? Hver leiðir okkur inn á ókunnar slóðir ef við veljum þær aldrei sjálf? Erum við smám saman að missa sameiginlegan þekkingargrunn?

Sérþekking fremur en almenn þekking

Já, þetta eru margar spurningar og svörin ekki á takteinum. Á síðustu árum hefur verið mikil umræða um svokallaðar upplýsingabólur (e. filter bubble). Hún hefur að mestu snúist um pólitík. Fólk velur sér fjölmiðla sem staðfesta eigin skoðanir og samfélagsmiðlar sýna okkur efni sem líklegt er að við séum sammála.

Þessi þróun er alvarleg því hún kyndir undir skautun í samfélaginu og ógnar jafnvel lýðræðinu. Ef við deilum ekki lengur sömu staðreyndum verður sífellt erfiðara að eiga málefnalega umræðu. Tim Berners-Lee, sem lagði grunninn að veraldarvefnum, sá fyrir sér tæki sem myndi auðvelda samskipti, færa öllum þekkingu og styrkja lýðræðið. En þversögnin er sú að þótt Netið hefur opnað okkur óendanlegan aðgang að þekkingu hefur það líka gert okkur kleift að forðast almennan fróðleik.

Leiðir það til þess að sameiginlegur sjóndeildarhringur samfélagsins sé að þrengjast, að við séum smám saman að missa þann sameiginlega fróðleik sem gerði okkur kleift að ræða um heiminn út frá einhverjum sameiginlegum grunni?

Ef til vill var tilviljunin betri kennari en við gerðum okkur grein fyrir.

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður.