Stöðug­leiki í heljar­greipum

Stöðugleiki er eitt mest notaða orðið í umræðunni um gjaldmiðlamál. Sjaldnar er hins vegar spurt hvað átt sé við. Felst stöðugleiki fyrst og fremst í föstu gengi gjaldmiðils (miðað við aðra gjaldmiðla) eða í því að hagkerfið geti tekist á við áföll án langvarandi samdráttar? Þessu tvennu er gjarnan ruglað saman, þótt um ólík fyrirbæri sé að ræða.

Hagkerfi verða reglulega fyrir áföllum. Sum eiga rætur að rekja til innlendra þátta, svo sem breyttra náttúruskilyrða og jafnvel náttúruhamfara en einnig mistaka í hagstjórn. Önnur verða vegna breytinga á ytri aðstæðum, til dæmis vegna verðbreytinga á alþjóðamörkuðum. Gengisfyrirkomulag ræður ekki því hvort slík áföll verða. Það hefur hins vegar áhrif á hvaða úrræði standa til boða þegar hagkerfið þarf að laga sig að þeim.

Gengi sem aðlögunartæki

Hagkerfi verða ekki stöðug þótt gengi gjaldmiðla þeirra sé fast. Stöðugleiki byggist fyrst og fremst á styrkum efnahagslegum undirstöðum: skynsamlegri hagstjórn, sjálfbærum ríkisfjármálum, samkeppnishæfu atvinnulífi og menntuðum mannauði. Gengisfyrirkomulag getur haft áhrif á þróun efnahagsmála, en langt frá því að það geti komið í stað þessara grunnforsendna.

Mikilvægt er að átta sig á hlutverki gengis eða virðis gjaldmiðla þjóða miðað við aðra gjaldmiðla. Gengi gjaldmiðilsins er umfram allt aðlögunartæki. Það er lykilþáttur í því hvernig hagkerfi geta aðlagast þegar áföll dynja yfir.

Í sumum hagkerfum getur aðlögun að áföllum að verulegu leyti farið fram með aukinni framleiðslu. Það á ekki með sama hætti við um Ísland. Stór hluti útflutningstekna landsins verður til í atvinnugreinum þar sem framleiðslan er bundin af náttúrulegum eða tæknilegum takmörkunum. Fiskveiðar ráðast af sjálfbærri nýtingu fiskistofna en ekki af því hversu miklar gjaldeyristekjur hagkerfið þarf á hverjum tíma. Álframleiðsla verður ekki heldur aukin að vild þar sem hún ræðst af uppbyggðri afkastagetu og orkuframboði. Þegar framleiðslan getur ekki tekið við áfallinu þarf aðlögunin að fara fram með öðrum hætti.

Aðlögun án eigin gjaldmiðils

Í þessu liggur mikilvægasta hlutverk eigin gjaldmiðils. Þegar ytri skilyrði breytast getur hluti aðlögunarinnar farið fram í gegnum gengi gjaldmiðilsins. Sé því aðlögunartæki kastað fyrir róða með upptöku erlends gjaldmiðils þarf aðlögunin að eiga sér stað með öðrum hætti. Þá er hætt við að aðlögunin færist yfir á atvinnustig, laun og fjárfestingu. Spurningin um gjaldmiðil er því ekki um stöðugleika hagkerfisins – hagkerfið verði fyrir áföllum, hver svo sem gjaldmiðillinn er. Spurningin um gjaldmiðil er hvernig aðlögunin að óhjákvæmilegum áföllum getur orðið í hagkerfinu.

Reynslan frá Finnlandi

Finnland hefur um langt skeið glímt við veikan hagvöxt þrátt fyrir að vera eitt þróaðasta hagkerfi Evrópu. Ástæður þess eru margar, meðal annars hnignun Nokia, samdráttur í skógariðnaði, breytt viðskiptasamband við Rússland og lýðfræðileg þróun. Hagfræðingurinn Lars Christensen hefur bent á að upptaka evrunnar hafi dregið úr getu finnska hagkerfisins til að bregðast við þessum áföllum og öðrum hliðstæðum. Með eigin gjaldmiðli hefði hluti aðlögunarinnar getað farið fram með gengisbreytingum og sjálfstæðri peningastefnu í stað langvarandi atvinnuleysis og samdráttar í hagvexti.

Reynsla ýmissa annarra þjóða í ESB, eins og Ítala, Spánverja og Portúgala, sem hafa orðið að þola langvarandi lítinn efnahagsvöxt og mikið atvinnuleysi í áratugi vegna þess að þær hafa ekki getað aðlagað gengi eigin gjaldmiðils að ríkjandi efnahagsskilyrðum sínum, er annað dæmi um hvernig svokallaður gengistöðugleiki evrunnar getur drepið sum hagkerfi í dróma.

Í umræðunni hér á landi hefur gjarnan verið látið að því liggja að upptaka evru sé lykillinn að stöðugra verðlagi, lægri vöxtum og efnahagslegum stöðugleika. Slík framsetning dregur upp villandi mynd af því hvernig hagkerfi starfa. Enginn gjaldmiðill kemur í stað traustrar hagstjórnar og enginn gjaldmiðill kemur í veg fyrir að efnahagsáföll verði. Spurningin er ekki hvort áföll dynji yfir heldur hvernig hagkerfið getur brugðist við þeim þegar þau verða. Fyrir lítið og opið auðlindahagkerfi eins og hið íslenska er þetta ekki tæknilegt aukaatriði heldur eitt af lykilatriðum þjóðarbúskaparins.

Reynslan frá Finnlandi minnir á að stöðugleiki sem byggir á föstu gengi getur verið dýru verði keyptur. Þegar hagkerfi afsala sér mikilvægu aðlögunartæki með upptöku evru getur sá stöðugleiki í gengi sem kann að fylgja orðið að heljargreipum fyrir efnahagslífið.

Höfundur er hagfræðingur.