Milli tveggja kosta - Efna­hags­legt staðreyndatékk á fram­tíð Ís­lands

Umræðan um tengsl Íslands við Evrópusambandið hefur um áratugaskeið litast af tilfinningum, fullyrðingum um fullveldisafsal eða loforðum um skjótfengna neytendaparadís.

Í aðdraganda ákvörðunartöku um framtíðarsamband þjóðarinnar við Evrópu er nauðsynlegt að leggja til hliðar stór orð og pólitískan skotgrafahernað. Þess í stað þarf að rýna í kaldar tölur, efnahagslegar staðreyndir og þær breyttu forsendur sem blasa við ríkisfjármálum, innviðum og atvinnuvegum, hvort sem horft er til áframhaldandi veru utan ESB eða fullrar aðildar.

Staðan án ESB: Kostnaðurinn við að standa utan kjarnans

Ísland hefur byggt efnahagslega farsæld sína á EES-samningnum í rúm þrjátíu ár. Samningurinn tryggir tollfrjálsan aðgang að innri markaði Evrópu fyrir flestar vörur, að sjávarafurðum undanskildum að hluta. Hins vegar sýna nýjustu gögn og þróun í alþjóðaviðskiptum að rammi EES-samningsins er að breytast. ESB leitar nú nýrra leiða til að verja eigin markað í samkeppni við Bandaríkin og Kína, og þær aðgerðir eiga sér stað utan hefðbundins ramma EES.

Skýrasta dæmið um þetta er innleiðing ESB á kolefnisjöfnunarskatti á landamærum (CBAM), sem lagst hefur með þungum tollum á áliðnað og járnblendi, einar helstu útflutningsstoðir Íslands. Fyrir vikið standa íslensk útflutningsfyrirtæki frammi fyrir nýjum kostnaðarsömum tollamúrum, þrátt fyrir EES-samninginn.

Að standa utan ESB þýðir sömuleiðis að Ísland heldur úti eigin gjaldmiðli, íslensku krónunni. Kostnaðurinn við krónuna sýnir sig einna best í vaxtastiginu. Íslensk heimili og fyrirtæki búa við mun hærri stýrivexti og verðbólgu en gerist á evrusvæðinu. Þessi munur á fjármagnskostnaði leggst sem beinn skattur á innlenda uppbyggingu og innviðafjárfestingar, þar sem fjármögnun á stórum verkefnum—líkt og samgöngubótum eða heilbrigðisinnviðum—verður dýrari hér á landi en hjá samkeppnisþjóðum okkar.

Staðan sem ESB-land - Reikningurinn í ríkisfjármálum

Ef horft er til hins valkostsins - fullrar aðildar að Evrópusambandinu—gilda aðrar en jafn kröfuharðar tölur. Það er stærðfræðileg staðreynd að Ísland telst til ríkustu þjóða heims mælt í landsframleiðslu á mann.

Fjárlög ESB byggja á þeirri grundvallarreglu að ríkari lönd greiða meira til samfélagsins en þau fá til baka, til að styðja við uppbyggingu í fátækari ríkjum sambandsins.

Samkvæmt opinberum sviðsmyndagreiningum og reynslu sambærilegra þjóða (eins og Finna og Svía) er ljóst að Ísland yrði svokallaður nettó-greiðandi inn í ESB. Áætlað er að nettóframlag Íslands til Brussel—að frádregnum þeim styrkjum sem myndu skila sér til baka í rannsóknir, nýsköpun eða byggðastyrki—gæti numið á bilinu 20 til 30 milljörðum króna á ári miðað við núverandi gengi og efnahagsstærð.

Fyrir ríkissjóð er þetta föst útgjaldaskylda. Þessum milljörðum þyrfti annaðhvort að mæta með aukinni skatthemtu eða forgangsröðun á móti innlendum innviðum. Á tímum þar sem

mikil þörf er á fjármagni í innlent heilbrigðiskerfi, öldrunarþjónustu og viðhald vegakerfisins, munu þessar tölur vega þungt í ríkisfjármálum.

Áhrif á lykilatvinnuvegi - Sjávarútvegur og landbúnaður

Við aðild yrðu mestu breytingarnar á tveimur af undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar, þar sem tölurnar sýna aðskildar vísbendingar:

Sjávarútvegur:

Ísland fengi fullan og tollfrjálsan aðgang fyrir allar sjávarafurðir inn á innri markaðinn, sem gæti sparað greininni rúma 10 milljarða króna á ári í afnumdum tollum. Á móti kæmi hins vegar sameiginlega fiskveiðistefna ESB (CFP). Þótt reglan um sögulega hlutdeild myndi verja stærstan hluta kvótans, þá sýna tölurnar að Ísland myndi missa endanlegt forræði yfir stjórnun fiskveiða og samningagerð við þriðju ríki um deilistofna til Brussel.

Landbúnaður:

Íslenskur landbúnaður býr í dag við ríkisstyrki sem nema tugum milljarða króna á ári ásamt háum verndartollum á innfluttar landbúnaðarvörur. Við ESB-aðild myndu tollar á evrópskar landbúnaðarvörur falla niður. Það myndi leiða til lægra matvælaverðs fyrir neytendur, en tölfræðin sýnir að afkoma innlendra bænda myndi skerðast verulega nema ríkissjóður gripi til víðtækra og dýrra mótvægisaðgerða til að brúa bilið á milli íslensks framleiðslukostnaðar og hins evrópska.

Innviðir og Orkumarkaðurinn

Mikilvægur þáttur í efnahagslegu reikningsdæmi Íslands snýr að innviðum og orku. Sem EES-land hefur Ísland þegar innleitt þriðja orkupakkann og stendur frammi fyrir innleiðingu þess fjórða. ESB krefst aukinnar markaðsvæðingar og aðskilnaðar á framleiðslu og flutningi orku.

Hins vegar er Ísland einangrað raforkukerfi án sæstrengs. Kostnaðurinn við að innleiða regluverk sem hannað er fyrir samtengda markaði á meginlandi Evrópu hefur þegar sýnt sig í auknu skrifræði og flóknum rekstrarskilyrðum fyrir innlend orkufyrirtæki. Sem fullt ESB-land yrði Ísland enn fastar bundið þessari stefnu, sem gæti takmarkað svigrúm stjórnvalda til að tryggja lágmarksverð á raforku til innlendra heimila og iðnaðar á forsendum samfélagslegrar þjónustu.

Niðurstaða - Kostnaðurinn við ákvörðunina

Þegar stóru orðin eru síuð burt stendur íslenska þjóðin ekki frammi fyrir vali á milli „gildru“ eða „frelsunar“. Valið snýst um tvo ólíka efnahagslega raunveruleika sem báðir kosta sitt:

1.  Að standa utan ESB tryggir áframhaldandi forræði yfir auðlindum, sjávarútvegi og landbúnaði, en því fylgir viðvarandi hár fjármagnskostnaður vegna sjálfstæðrar krónu og vaxandi áhættu á efnahagslegri einangrun þegar ESB reisir nýja tollamúra utan ramma EES-samningsins.
2. Að ganga í ESB veitir stöðugra gjaldmiðlaumhverfi, lægri vexti og greiðari markaðsaðgang, en á móti kemur beinn kostnaður ríkissjóðs upp á tugi milljarða króna á ári í nettógreiðslur og afsal á ákvörðunarrétti yfir mikilvægum innlendum atvinnuvegum og innviðum.

Sannleikurinn er hvorki svartur né hvítur. Hann liggur í þessum köldu tölum og það er ábyrgð íslenskra stjórnmála og kjósenda að vega þessa kosti og galla af yfirvegun, en ekki á grunni innihaldslausra slagorða.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag.