Stjórn­laus hrað­ferð ofan í dauða­dal gervi­greindar – og leiðin út

Þegar skotið var á hús Sam Altman, forstjóra OpenAI, rofnaði hula. Gervigreindarbyltingin er ekki lengur fræðilegt kaffistofuhjal. Sjálfstýrðir drónar taka nú ákvarðanir um mannslíf á vígvöllum, kosningar drukkna í djúpfölsunum og stórfyrirtæki fela fjöldauppsagnir á bak við orðið „hagræðing“, þegar raunin er einfaldlega sú að vélarnar eru mættar til vinnu.

Ég hef ítrekað sagt það í viðtölum undanfarin misseri að ég sé gríðarlega bjartsýnn á gervigreind til lengri tíma litið, en jafn svartsýnn til skamms tíma. Nú er þessi skammtíma svartsýni að raungerast. Við erum stjórnlaus á hraðferð ofan í myrkasta kaflann, sjálfan dauðadalinn, þar sem gömlu kerfin hrynja áður en þau nýju taka við og fyrirtækin sem ekki taka þátt, deyja.

Blekkingarleikur og flóttinn út í geim

Ferðalagið niður í dalinn er gert margfalt sársaukafyllra af því að umræðan er föst í stríði milli tveggja öfga. Annars vegar höfum við Tækni-trúboðana sem lofa fimmtán stunda vinnuviku í framtíðinni, en loka augunum fyrir því að fólk er að missa lífsviðurværi sitt í dag. Nema þessi elíta samþykki að greiða fyrir umbreytinguna, kallar hún yfir sig allsherjar uppreisn á vinnumarkaði. Hins vegar höfum við Afneitunarsinnana sem trúa að gervigreind sé bara hugbúnaður sem hægt sé að sniðganga, eða jafnvel bara bóla. Við verðum að tala tæpitungulaust: Gervigreind er orðin að grunninnviðum. Að berjast gegn henni er eins og að deila við þyngdaraflið. Að standa kyrr á ströndinni tryggir einfaldlega að flóðbylgjan skelli á þér.

Á meðan þessir pólar rífast á sér stað stærsta eignatilfærsla mannkynssögunnar. Sömu tæknirisar og eiga stærstu líkönin sem taka nú yfir atvinnulífið verja auðæfum sínum í geimferðakapphlaup og neðanjarðarbyrgi. Þeir eru að smíða sér björgunarbáta á meðan við hin sitjum eftir til að takast á við afleiðingarnar.

Við sjáum þegar teikn á lofti um það sem koma skal. Menntatæknifyrirtækið Chegg varð eitt af fyrstu fórnarlömbunum og missti stærstan hluta markaðsvirðis síns við tilkomu ChatGPT. Síðan þá hefur bylgjan stækkað, og nú sjáum við alþjóðleg þjónustuver á borð við Teleperformance og atvinnumiðlanir, líkt og Fiverr, taka þung högg á mörkuðum eftir því sem gervigreindin tekur yfir störf. Þetta er engin tilviljun, heldur bara forsmekkurinn að því sem koma skal þegar gervigreindin gerir hefðbundnar lausnir úreltar á einni nóttu.

Við munum vita að við erum raunverulega á botninum þegar gervigreindin veldur stórri, óafvitandi krísu á mörkuðum eða í lýðræðisríki. Ljósið sjáum við ekki fyrr en ný nálgun á velferð, hvort sem það verða borgaralaun (UBI), tryggð grunnþjónusta (UBS) eða jafnvel almennur aðgangur að reikniafli (UBC), breytist úr pólitískri hugmyndafræði í neyðaraðgerð ríkisstjórna til að bjarga hagkerfinu, og tæknin fer loks að skila almennum lækningum inn í brotin heilbrigðiskerfi.

Eina leiðin í gegn: Tryggt eignarhald og Agentar

Við getum ekki beðið eftir því að stórveldin komi sér saman um reglurnar. Jafnvel þótt stjórnendur stærstu gervigreindarfyrirtækja heims, á borð við Anthropic, kalli nú eftir allsherjar frystingu á gervigreindarþróun af ótta við að mannkynið missi stjórnina, mun kapphlaupið halda áfram. Við getum ekki setið með hendur í skauti og vonað að einhver annar finni bremsuna.

Sem íslensk þjóð getum við komist heil og höldnu í gegnum þennan storm ef við smíðum okkar eigin björgunarbát. Sú lausn heitir samfélagsleg valdefling, þar sem við nýtum tæknina til að „Agent-væðast“ á okkar eigin forsendum. Við getum ekki sætt okkur við að verða stafræn nýlenda sem leigir allt sitt hugvit af erlendum tæknirisum. Sem betur fer eigum við margt af því sem til þarf. Miðað við höfðatölu erum við risaveldi í uppbyggingu gagnavera, þar sem fyrirtæki líkt og atNorth sýna að við höfum bæði plássið og grænu orkuna. En það dugar ekki að eiga bara húsnæðið; við verðum að tryggja að hluti af þessu gríðarlega reikniafli (e. compute) verði frátekinn og aðgengilegur fyrir íslenskt atvinnulíf og stjórnvöld þegar alþjóðlegur skortur skellur á.

Samhliða því höfum við unnið stórvirki í að kenna erlendum líkönum íslensku ásamt því að þjálfa algjörlega innlend mállíkön. Þetta tryggir að íslensk fyrirtæki geti keyrt sína eigin gervigreind á staðnum án þess að senda viðkvæmustu gögn sín úr landi. Grunnurinn er til staðar, en hið opinbera verður að stíga fastar til jarðar til að styðja þennan ramma með gáfulegri löggjöf og tryggja íslenskt stafrænt fullveldi. Umfram allt þarf skólakerfið að stökkbreytast; við eigum ekki að banna gervigreind í skólum heldur kenna næstu kynslóð að stjórna henni.

Þessi ábyrgð nær einnig beint til íslenskra stjórnenda. Í stað þess að kaupa tilbúna sjálfstýrða gervigreindar-agenta til þess eins að fækka fólki, verða fyrirtæki að nýta tæknina til að valdefla sína eigin starfsmenn. Fyrirtækin sem munu blómstra eru þau sem verja tíma og fjármagni í að kenna fólkinu sínu að nota Agenta. Þannig breytum við hefðbundnum starfsmönnum í hljómsveitarstjóra þar sem við tæknivæðum ferlana en manngerum þjónustuna.

Fyrir okkur sem einstaklinga er lausnin hvorki fólgin í því að flýja í afneitun né að trúa í blindni á draumsýn tæknirisanna. Það verður að vera persónulegt markmið hvers og eins að kynna sér þessi nýju verkfæri og byrja að nota þau. Sá sem „Agent-væðir“ sjálfan sig í dag tryggir sitt eigið atvinnuöryggi á morgun. Dauðadalur gervigreindarinnar er brattur, en ef við tökum í stýrið saman getum við siglt örugglega í gegnum storminn og komið sterkari út hinum megin.

Fyrir mörg fyrirtæki getur þetta skref engu að síður virst yfirþyrmandi. Það er nákvæmlega þess vegna sem markviss ráðgjöf í gervigreindarinnleiðingu og stefnumótun verður lykilatriði á næstu misserum. Þau fyrirtæki sem leita sér faglegrar aðstoðar við að kortleggja vegferðina og valdefla starfsfólk sitt munu ekki aðeins lifa dalinn af, heldur koma út sem sigurvegarar. Það er kominn tími til að hefja þá vinnu.

Höfundur er ráðgjafi í nýsköpun og gervigreind.