Rann­sókn stað­festir fúsk Seðla­banka Ís­lands

Nýlega birti Seðlabanki Íslands rannsóknarritgerð þeirra Þórarins G. Péturssonar varaseðlabankastjóra og Bjarna G. Einarssonar: „What sets trend? The evolution and drives of Icelandic trend inflation“

„Trend inflation“ má kalla kjarnaverðbólgu eða peningatengda verðbólgu. Hún er viðvarandi, óafturkræf og svarar til rýrnunar innra virðis greiðslumyntar.

Það sem vantar uppá til að mæta vísitölu neysluverðs eru þá verðbreytingar sem stafa frá atvikum ótengdum peningum sem hafa áhrif á framboð eða eftirspurn einstakra vara eða vöruflokka. Þennan þátt getum við kallað atvikatengda verðbólgu. Nærtækt dæmi um slíkan verðbólguþátt er hækkun olíuverðs vegna Íran stríðsins.

Hækkun vísitölu neysluverðs, sem í daglegu tali kallast verðbólga stafar þá frá tveimur þáttum, annars vegar kjarnaverðbólgu og hins vegar atvikatengdri verðbólgu.

Með tólum hagfræðinnar komust þeir Þórarinn og Bjarni að þeirri niðurstöðu að kjarnaverðbólgan, eða sá hluti verðhækkana sem á rætur til breytinga á innra virði greiðslumyntarinnar hafi hækkað verulega sem hlutfall af hækkun vísitölu neysluverðs á undanförnum árum. Að kjarnaverðbólgan sé orðin samofnari heildarbreytingum verðlagsins. Og samhliða að verðbreytingar sem stafa frá atvikum eða hnykkjum ótengdum peningum, (ótengdum breytingum á innra virði peninga) fari minnkandi sem hlutfall af heildarbreytingum verðlagsins (vísitölu neysluverðs).

Þetta er sem sagt niðurstaðan þegar viðurkennt reiknilíkan hefur mallað á íslenskum verðlagsgögnum.

Túlkun Þórarins og Bjarna á niðurstöðunum er að mati undirritaðs vægast sagt stórmerkileg og úr öllu samhengi við raunveruleikann. Þeir segja að þessi þróun, þ.e. að vaxandi hlutfall verðbreytinganna stafi frá kjarnaverðbólgu eigi sér skýringar í bættri peningastjórn og vaxandi óþoli peningastjórnenda fyrir frávikum verðbólgu (vísitölu neysluverðs) frá kjarnaverðbólgunni.

Það verður því miður að segjast að þessi túlkun opinberar takmarkaða þekkingu Þórarins og Bjarna á eðli máls sem um er fjallað.

Niðurstaðan, sú að kjarnaverðbólgan sé viðvarandi yfir verðbólgumarkmiði og sé vaxandi hlutfall vísitölu neysluverðs ætti ein og sér að vera áfall fyrir Seðlabankann og stjórnendur hans. Það að Þórarinn klappi sjáfum sér á bakið fyrir þessa þróun sýnir svart á hvítu litla tilfinningu hans fyrir því meginhlutverki Seðlabankans að viðhalda verðstöðugleika.

Með tólum sínum getur Seðlabankinn eingöngu haft áhrif á kjarnaverðbólguna, hinn peningatengda þátt verðbreytinganna. Tól Seðlabankans ráða ekki við hinn atvikatengda þátt verðbólgunnar, svo sem verðhækkanir á olíu vegna stríðs í Miðausturlöndum.

Þegar það gerist að peningatengda verðbólgan fer úr böndum og verður stærra hlutfall vísitölu neysluverðs á tímum þegar við blasir að atvikatengdar verðhækkanir hafa verið með mesta móti allan þennan áratug þarf Seðlabankinn mikið frekar að fara í naflaskoðun en að klappa sér á bakið… svo ekki sé meira sagt.

Niðurstaða rannsóknarinnar bendir eindregið til þess að Seðlabankanum hafi tekist að breyta atvikatengdum verðhækkunum í kjarnaverðbólgu og þannig unnið gegn markmiðum um verðstöðugleika.

Seðlabanki Íslands stendur einn með þetta hlutskipti. Aðrir seðlabankar frjálsra hagkerfa hafa náð mun betri árangri í temprun kjarnaverðbólgunnar og þar með náð mun betri árangri við varðveislu verðstöðugleikans. Ástæðan er að mikill munur er á því hvernig íslenski seðlabankinn nálgast verkefnið samanborið við aðra seðlabanka frjálsra hagkerfa. Aðrir seðlabankar frjálsra hagkerfa hækka stýrivexti af varúð og að teknu tilliti til kjarnaverðbólgunnar. Atvikahlutanum er þar með leyft að falla saman þegar áhrif atvikanna dvína. Kjarnaverðbólgan helst þá lág, sem helst í hendur við verðstöðugleika.

Sá íslenski keyrir hins vegar stýrivexti hratt upp fyrir vísitölu neysluverðs, helst 3 til 4% upp fyrir, alveg óháð því hversu stór hluti hækkunar vísitölunnar stafar frá atvikatengdri verðbólgu. Eins og verið hefur þennan áratug að hækkun vísitölu neysluverðs á yfirleitt rætur að stórum hluta í atvikatengdri verðbólgu jafngildir uppkeyrsla vaxta blint upp fyrir vísitölu neysluverðs í raun ofreisingu vaxta með afleiddum, tímabundnum, ósjálfbærum gengisstyrk krónunnar. Afleiðingin er ósjálfbær kaupmáttur krónunnar samfara aðhertu raunhagkerfi með viðvarandi verðbólguþrýstingi í miklu lengri tíma en tilefni er til. Þannig hefur Seðlabanki Íslands á síðustu árum breytt atvikatengdum verðhækkunum sem í eðli sínu eru tímabundnar í viðvarandi kjarnaverðbólgu. Rannsókn þeirra Þórarins og Bjarna staðfestir fúskið.

Það ærði óstöðugan að hækka stýrivexti frekar við þessar aðstæður. Leiðin út úr mistakafarvegi Seðlabankans er að viðurkenna mistökin og viðurkenna að undir ofreistum stýrivöxtunum og afleiddu ofreistu gengi krónunnar er verðbólgugröftur sem hleypa þarf út með lækkun stýrivaxta í átt til Evrópuvaxta. Er þá von að jafnvægi og hagvöxtur komist aftur á með viðspyrnu raunhagkerfisins á grundvelli þess eðlilega gengis krónunnar sem ræðst af þrótti þess frekar en þvinguðum vaxtamun við útlönd.

Höfundur er vélaverkfræðingur.