Ham­farir Hildar

Hildur Björnsdóttir, oddviti Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík, fer mikinn í gagnrýni sinni á leikskólakerfið á Íslandi í undanfara sveitarstjórnarkosninga sem eru fram undan.

Hún telur leikskólakerfið of dýrt í norrænum samanburði og að við séum að veita slökustu þjónustuna eftir fæðingarorlof. Hún segir nám leikskólakennara of langt og eitt leyfisbréf hafa verið mistök. Hildur segir að kaupmáttarleiðrétt laun leikskólakennara séu há í alþjóðlegum samanburði, að undirbúningstímar leikskólakennara séu fleiri hérlendis og fjöldi leikskólakennara á hvert barn sé meiri hérlendis.

Að líkindum eiga flestar þessara fullyrðinga uppruna í varhugaverðum túlkunum á tölum sem finna má í skýrslu Eurodyce frá 2025. Að undanskilinni vísun í flæði á milli skólastiga. Þær tölur hefur einungis Félag leikskólakennara tekið saman og haldið utan um og þekkir því út og inn.

Þegar þessar fullyrðingar eru skoðaðar nánar er ekki allt sem sýnist.

Dýrt kerfi og slök þjónusta

Þegar skoðaður er kostnaður við leikskólakerfið verður að hafa í huga um hvers konar kerfi um ræðir. Þegar kafað er ofan í Eurodyce-skýrsluna kemur í ljós að leikskólastiginu er víða skipt í tvennt, eins til þriggja ára og þriggja til fimm ára. Mikilvægt er að hafa í huga við allan samanburð að dvalartími, kostnaðarþátttaka og fleira getur verið ólíkt milli stiga og landa. Sem dæmi er í mörgum löndum kerfi þar sem leikskólar eru ekki eins og við þekkjum þá. Á það sérstaklega við um yngstu börnin.

Það sem hefur mikil áhrif á kostnað er dvalartími barna í leikskólum. Það gefur augaleið að þegar meðaldvalartíminn er um 40 stundir á viku er það mun kostnaðarsamara í starfsmannahaldi en þar sem meðaldvalartíminn er 33 stundir á viku. Á Íslandi er langhæsti meðaldvalartími barna á Norðurlöndunum hvort sem horft er til eldri eða yngri barna í leikskólum eins og sjá má á þessari mynd.

Er það slök þjónusta að bjóða upp á hæsta meðaldvalartíma sem þekkist á Norðurlöndunum? Er stemning fyrir því að lækka meðaldvalartíma á Íslandi niður í 33 klst. á viku? Það myndi draga verulega úr kostnaði.

Þegar skoðað er hlutfall barna í leikskólum eftir aldri frá núll til þriggja ára og svo þriggja og eldri á Norðurlöndunum, teiknast upp eftirfarandi mynd. Fæðingarorlof á Íslandi er eitt ár svo gera má ráð fyrir því að mjög fá börn á Íslandi sæki leikskóla fyrir eins árs aldurinn.

Á Íslandi eru svo 50 prósent eins árs barna í leikskóla og 94 prósent tveggja ára barna. Sú fullyrðing að við séum að veita slökustu þjónustuna á Norðurlöndunum eftir fæðingarorlof er því röng. Danmörk sker sig nokkuð úr enda sækja um 20 prósent barna yngri en 1 árs einhvers konar daggæsluúrræði sem við myndum aldrei flokka sem leikskóla.

Það þarf ekki minni menntun til að kenna minna fólki

Starf kennara í leikskólum er bæði flókið og krefjandi en einnig gríðarlega skemmtilegt. Við viljum hafa vel menntað fólk í störfum kennara í leikskólum. Það eru engin málefnaleg rök fyrir því að kennarar sem kenna minnsta fólkinu eigi að hafa minnstu menntunina. Það var árið 2008 að það var sett í lög að til að fá leyfisbréf til kennslu þurfi fimm ára meistaranám á háskólastigi. Það er þó þannig að eftir tveggja ára háskólanám í menntunarfræði, með áherslu á leikskólafræði, geta einstaklingar komið í KÍ og fengið starfsheitið aðstoðarleikskólakennari sem fylgir ákveðinni launaröðun. Þegar einstaklingar klára svo B.Ed í leikskólafræðum fá þeir nýtt starfsheiti og hærri launaröðun. Svo þegar búið er að klára meistaranámið og leyfisbréfið er í húsi fær fólk aftur nýtt starfsheiti og hærri launaröðun. Það er því ekki svo að launaröðun og starfsheiti nema, sem hefja nám í leikskólafræðum, breytist ekki meðan á náminu stendur. Það er því ákveðinn tröppugangur á leiðinni sem er jákvætt?

Samkvæmt upplýsingum HÍ og HA útskrifuðust 128 úr meistaranámi sem veitir leyfisbréf til kennslu með áherslu á menntunarfræði leikskóla árið 2025. Ég spurði bestu vinkonu ykkar allra, ChatGPT, hversu margir hefðu útskrifast á Íslandi sem læknar og með meistarapróf í lögfræði þetta sama ár. Samkvæmt því útskrifuðust 60 læknar og á bilinu 85 til 100 lögfræðingar með meistarapróf. Þá er ég ekki að taka þá sem mennta sig erlendis í þessum þremur greinum. Séu þessar upplýsingar nærri lagi hvað aðrar greinar en leikskólafræði varðar er ekki annað hægt að segja en að meistaranám í menntunarfræði leikskóla sé mjög vinsælt og að einstaklingar setji ekki fyrir sig að mennta sig í leikskólafræðum. Það eru allar forsendur til að fjölga enn meira í þessum hópi. Við eigum öll að ráðast í það verkefni. Tækifærin eru svo sannarlega til staðar og þau eigum við að nýta. Þannig aukum við gæði náms í leikskólum börnum til heilla. Leikskólinn er fyrir börn og þau eiga það besta skilið.

Fásinna að stytta nám kennara

OECD hefur sagt opinberlega að Ísland sé það land sem eigi að læra af þegar kemur að menntun kennara á leikskólastiginu. Fyrirmyndarlagasetning var ein helst ástæða þess að OECD mælti með að ISTP leiðtogafundurinn yrði haldinn á Íslandi.

Það er því verulega dapurlegt að heyra fólk sem vill láta taka sig alvarlega í pólitík tala um það sem eina af lausnum að stytta nám leikskólakennara um 20 árum eftir að lenging námsins varð að veruleika. Það hefur vitaskuld ekkert land í heiminum stytt nám kennara enda er það fásinna og yrðum við að sjálfsögðu að athlægi á alþjóðlegum vettvangi ef einhver væri svo vitlaus að framkvæma þann gjörning. Önnur lönd og ríki horfa öfundaraugum á lagalegan ramma utan um menntun kennara í leikskólum á Íslandi og stefna flest ef ekki öll að því að innleiða íslenska rammann um menntun kennara á leikskólastiginu. Það sem gerir málið enn dapurlegra er þegar einstaklingar, sem sjálfir eru hámenntaðir, tala niður með þessum hætti menntun kennara í leikskólum.

Í leikskólum fer fram nám barna. Faglegt starf í leikskólum snýst um að bregðast við þörfum barna sem eru afar margbreytilegar. Í starfinu eru gerðar miklar kröfur um faglega þekkingu og hæfni, svo tryggja megi að menntun, uppeldi og umönnun allra barna fari fram í samræmi við réttindi þeirra samkvæmt lögum. Það er bæði óumdeilt og lögbundið að eina „þjónustuhlutverk“ leikskóla snýr að börnum og felst í að tryggja þeim gæðamenntun, uppeldi og umönnun með hliðsjón af aldri þeirra og þroska.

Við eigum að vera stolt af metnaðarfullri lagaumgjörð um menntun kennara á leikskólastiginu. Lagaumgjörð sem er til fyrirmyndar og önnur lönd stefna á að taka upp.

Í næstu grein mun ég fjalla um eitt leyfisbréf, fjölda kennara á barn, undirbúningstíma og laun.

Höfundur er formaður Félags leikskólakennara