Á leik­sviði lífsins

Þegar ég horfi til baka yfir áratugbaráttu gegn sinnuleysi, óréttlæti, fáfræði og ofbeldi gagnvart samkynhneigðum og öðru fólki sé ég að sagan er nú sögð á annan hátt en hún gerðist. Það er eðlilegt að hver kynslóð hafi sína sýn, en þegar staðreyndir víkja fyrir þægilegri frásögn er verið að endurskrifa söguna.

Ég hef frá barnsaldri litið á lífið sem leiksvið. Sem leiksviðslistamaður lærði ég að hugsa í ferlum: að skapa rými, skipuleggja, setja tón og vera til staðar. Fyrir mér er engin skýr lína á milli listar og aðgerða.

Í leikhúsinu hefur hver sýning sitt upphaf, þróun og endi. Ég hef yfirfært þá hugsun á samfélagið. Mótmæli og opinber tjáning eru lifandi atburðir þar sem meginatriðið er ekki niðurstaðan, heldur ferlið: hvaða hreyfingu þau setja af stað og hvaða rými þau skapa. Mér hefur lengi verið ljóst að leið stofnanaleikhússins og leið skemmtikrafta til vinsælda byggja oft á því að láta fólki líða vel og staðfesta það sem það þegar trúir.

En leikhúsið hefur líka annað hlutverk: að vekja spurningar, óþægindi og vangaveltur sem sjaldnast njóta vinsælda í upphafi, en geta með tímanum orðið hluti af almennu viðhorfi og breytt því hvernig við sjáum heiminn.

Sýnileiki er ekki valkostur - hann er nauðsyn.

Þegar ég steig fram opinberlega sem samkynhneigður maður þann 1. ágúst 1975 var ég fyrsti Íslendingurinn í sögu þjóðarinnar til að gera slíkt. Það þótti ósvífni, jafnvel glæpur í augum margra. En þetta var ekki persónuleg játning, heldur pólitísk athöfn. Þögnin sem ríkti gagnvart hinseginleikanum var ekki hlutlaus; hún var virk útilokun. Að rjúfa hana var inngrip í samfélag sem hafði valið að líta undan, og slíkum gjörningi fylgdi andstaða.

Á þeim tíma lifði fólk í felum, við skömm og stöðuga hættu á að missa allt. Ég var þjóðþekktur listamaður sem lifði við þrýsting, einelti og ógn. Ég stóð frammi fyrir vali: að þegja eða tala. Ég valdi að tala. Afleiðingarnar voru raunverulegar. Ég missti tækifæri, var settur til hliðar í mínu fagi og neyddist til að flytja erlendis vegna hótana og þrýstings. Ég hef einnig þurft að lifa við mikinn mótgang, andstyggð og róg pólitískra andstæðinga og fylgisfiska þeirra. Þetta var hluti af þeim veruleika sem fylgdi því að stíga fram á þessum tíma, þegar sýnileiki hafði skýrt samfélagslegt verð.

Að setjast við borð mennskunnar og horfast í augu við kjarna hennar, í orðum og athöfnum, hefur sjaldan verið áhættulaust. Mín dirfska hefur falist í því að gera það engu að síður. En með því að gera hið ósýnilega sýnilegt varð til rými þar sem áður var ekkert. Fólk gat séð manneskju þar sem áður var þögn.

Það dugði þó ekki eitt skref. Breytingar verða sterkastar ef fleiri taka þátt í þeim. Ég stóð fyrir stofnun baráttusamtaka og smám saman varð til hreyfing þar sem fleiri bættust við. Þröngur stígur varð að sýnilegri breiðgötu.

Ég hef oft byrjað einn vegna þess að breytingar bíða ekki eftir leyfi. Hlutverk mitt hefur verið að opna rými þar sem aðrir geta stigið inn og fundið sína eigin rödd. Að skapa rými er pólitísk athöfn.

Síðar þegar fólk safnaðist saman eftir bankahrunið og krafðist ábyrgðar varð til rými vegna þess að einhver steig fram. Þannig byrja breytingar: ekki þegar allir eru sammála, heldur þegar einhver neitar að þegja.

Í dag er stundum talað eins og þessi þróun hafi gerst af sjálfu sér. Það er einföldun sem afmáir átök og áhættu. Saga án mótstöðu er ekki saga - hún verður að friðþægingu. En friðþæging fyrir hverja?

Sumir hafa sagt að ég hafi tekið mér of mikið pláss. En sagan er ekki mín ein. Hún er samofin framlagi margra. Ég á hins vegar minn sess í henni vegna þess sem ég gerði þegar mest á reyndi: ég steig fram og rauf þögnina, einn míns liðs, því annað bauðst ekki í stöðunni.

Samfélag verður að þola spurningar og skapa þeim rými - því í því rými verður til sú hreyfing sem breytir því hvernig við sjáum okkur sjálf.

Ég hef ekki kynnst baráttu sem lýkur, aðeins baráttu sem breytir um form, og hún lifir áfram í nýjum kynslóðum og nýjum aðstæðum þar sem sama þörfin birtist á ný: að rjúfa þögn og gera manneskjuna sýnilega.

Ef frelsi þýðir eitthvað, þá er það að hugsa, tala og horfast í augu við veruleikann - án leyfis.

Höfundur er leiksviðslistamaður og áhugamaður um betra samfélag. Skrifað í Reykjavík - Seoul - Taipei - Cairo - Prag - Kaupmannahöfn, 2026