Þegar þjóð reis upp og mót­mælti kröftug­lega – en hvað gerðist svo?

Eftir Íslenska bankahrunið 2008 reis íslenskur almenningur upp með krafti sem fáir höfðu séð áður. Fólk mótmælti friðsamlega mánuðum saman og krafðist ábyrgðar. Rödd fólksins varð skýr, og áhrifin létu ekki á sér standa: ríkisstjórnin féll, kosningar voru haldnar og umræða um nýja stjórnarskrá komst á dagskrá. - Um tíma virtist sem eitthvað hefði breyst.

En svo …

Mótmælin fjöruðu smám saman út. Daglegt líf tók yfir, og kerfið sem hafði orðið fyrir höggi lagaði sig að nýjum aðstæðum. Sumt breyttist, en margt stóð í stað. Vandamál sem höfðu verið til umræðu hurfu ekki, og sum þeirra urðu jafnvel sýnilegri með tímanum.

Reynslan af þessum mótmælum er því tvíþætt. Þau sýndu að almenningur getur hreyft við valdi og knúið fram skjótar breytingar. En þau sýndu líka að slíkur kraftur dugir ekki einn og sér til að breyta kerfum til lengri tíma.

Ástæðurnar fyrir því að dró úr mótmælunum eru nokkrar og að hluta til mannlegar. Margir upplifðu að sigur hefði unnist þegar ríkisstjórnin féll. Baráttan virtist hafa skilað árangri, þótt stærra verkefnið væri enn óunnið. Á sama tíma er erfitt að halda úti stöðugum mótmælum; fólk snýr aftur til vinnu, fjölskyldu og daglegs lífs.

En það var ekki aðeins þreyta sem útskýrði þróunina. Það vantaði áberandi skýra stefnu áfram. Fólk var sammála um að eitthvað væri að, en síður um hvað ætti að taka við. Án skýrra markmiða og sameiginlegrar sýnar dofnar hreyfing fljótt.

Á meðan gerði kerfið það sem kerfi gera: það aðlagaði sig. Hluti gagnrýninnar var tekinn inn í umræðuna, spennan minnkaði og breytingar voru gerðar á yfirborðinu. Slík kerfi hafa tilhneigingu til að vernda sig sjálf og viðhalda jafnvægi, jafnvel þótt álagið sé mikið um stund.

Sundrung innan hópsins spilaði einnig hlutverk. Þegar sameiginlegur óvinur hverfur að hluta til koma fram ólíkar áherslur og skoðanir. Samstaðan veikist, og þar með slagkrafturinn.

Kannski skiptir þó mestu að varanlegur þrýstingur myndaðist ekki. Þegar mótmælin hættu minnkaði kostnaðurinn fyrir valdhafa við að bregðast ekki við. Og þegar það kostar lítið eða ekkert að hunsa kröfur almennings þá gerist lítið.

Þetta leiðir okkur að kjarna málsins: mótmæli geta kveikt breytingar, en þau viðhalda þeim ekki sjálfkrafa. Til þess þarf skipulag, skýrar kröfur og þrautseigju yfir lengri tíma.

Reynslan eftir hrun er því ekki saga um misheppnuð mótmæli. Hún er saga um ókláraða hreyfingu. Þjóðin reis upp og opnaði dyr að breytingum en gekk ekki inn. Hún settist við þröskuldinn. Þrýstingurinn hélst ekki nógu lengi til að breyta kerfinu í grunninn.

Ef eitthvað á að læra af þessari reynslu er það þetta: það er ekki nóg að rísa upp og mótmæla. Það þarf líka að halda áfram, lengur en síðast.

Annars endurtekur sagan sig, aftur og aftur.

Höfundur er leikstjóri, söngvaskáld og áhugamaður um betra samfélag.