Vilja gagna­grunn um hatursorðræðu og hatursglæpi á Ís­landi

Nefndin birti í dag eftirlitsskýrslu sína um framkvæmd Íslands, Lúxemborgar, Norður-Makedóníu og Póllands á tilmælum sem gefin voru út árið 2023 um hatursorðræðu. Í skýrslunni er fjallað um viðbrögð íslenskra stjórnvalda við tveimur tilmælum nefndarinnar frá árinu 2023.

Tilmælin voru annars vegar að stjórnvöld settu á fót yfirgripsmikið gagnasöfnunarkerfi sem byði upp á samþætta og heildstæða sýn á mál er varða hatursorðræðu og hatursglæpi á grundvelli kynþáttar og gagnvart hinsegin fólki. Samkvæmt tilmælunum lagði nefndin til að gögnin í safninu væru fullkomlega sundurgreinanleg eftir brotaflokki, tegund hatursásetnings, markhópi, svo og meðferð innan réttarkerfisins og niðurstöðu, og að þessi gögn yrðu gerð aðgengileg almenningi.

Hins vegar lagði nefndin svo til að yfirvöld gerðu ráðstafanir til að auka vitund almennings um lagaramma gegn mismunun og þau úrræði sem fórnarlömbum stæðu til boða, þar á meðal málsmeðferð fyrir kærunefnd jafnréttismála.

Fylgir eftir tilmælum

Samkvæmt verklagi nefndar ber henni að fylgja eftir slíkum tilmælum og gerir hún það í þessari nýju skýrslu. Tekið er fram í skýrslunni að niðurstöðurnar taki ekki til neins sem hefur átt sér stað eftir 29. september 2025 því þá hafi svar íslenskra stjórnvalda borist.

Í nýrri skýrslu nefndarinnar er farið yfir það sem kom fram í fyrri skýrslu. Þar segir að 2023, þegar tilmælin voru lögð fram, hafi stjórnvöld upplýst nefndina um að miðlægur gagnagrunnur lögreglunnar á Íslandi gerði kleift að gefa til kynna grun um hatursglæp, tegund hatursásetnings og markhóp, en að ekki hefði enn tekist að gera slíkan gagnagrunn fyrir saksóknara eða dómstólana. Vinna við slíkan gagnagrunn væri hafin en samkvæmt nýrri skýrslu er þeirri vinnu ekki enn lokið.

Í skýrslu nefndarinnar fá stjórnvöld hrós fyrir að hafa lagt fram þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun gegn hatursorðræðu en þó er tekið fram að hún hafi svo ekki verið samþykkt. Þingsályktunartillagan var upphaflega lögð fram af Katrínu Jakobsdóttur þegar hún var forsætisráðherra en Bjarni Benediktsson, þáverandi forsætisráðherra, sagði í svari á Alþingi við fyrirspurn um framhald málsins í september árið 2024 að ekki hefði verið tekin ákvörðun um að leggja tillöguna fram að nýju. Nefndin telur að þó svo að málið hafi ekki komist lengra sé samt um jákvæð skref að ræða.

Í svörum stjórnvalda í fyrri skýrslu kom einnig fram að bæði lögreglumenn og saksóknarar hefðu fengið viðbótarþjálfun, meðal annars um rétta auðkenningu og skráningu hatursglæpa. Fyrir vikið hafi grunur um hatursglæpi verið flaggaður í 47 málum árið 2023 og í 58 málum árið 2024. 

Jákvætt að fræða

Í skýrslu ECRI-nefndarinnar segir að þó svo að það sé jákvætt að lögregla og saksóknarar hafi fengið þjálfun hafi stjórnvöldum ekki tekist að koma á gagnasöfnunarkerfi um hatursglæpi og hatursorðræðu sem myndi veita góða og heildræna sýn yfir slík mál og að hún telji því að fyrri tilmælum hennar hafi aðeins verið fylgt að hluta.

Nefndin telur að rétt væri að fara heildrænt yfir stöðu rannsókna, saksókna og dómsúrskurða á þessu sviði og að gögn um mögulega hatursglæpi sem lögreglan skráir ættu að vera aðgengileg almenningi.

Hvað varðar seinni tilmæli nefndarinnar um að yfirvöld gerðu ráðstafanir til að auka vitund almennings um lagaramma gegn mismunun og þau úrræði sem fórnarlömbum standa til boða fagnar nefndin því að stjórnvöld hafi gripið til markvissra aðgerða en bendir á að það efni sem hafi verið framleitt og þær herferðir sem hafi verið farið í, hafi mögulega ekki verið dreift eða miðað að öllum sem á því þyrfti að halda. Sem dæmi hefði mátt gera upplýsingar aðgengilegar á fleiri tungumálum.

Fleiri tungumál en íslenska

Þau dæmi sem stjórnvöld nefna í þessu samhengi eru veggspjöld sem framleidd voru af Jafnréttisstofu um bann við mismunun, herferðin Orðin okkar sem skipulögð var af Jafnréttisstofu og nýr vefur um aðgerðir gegn mismunun, Stöðvum mismunun.

Niðurstaða nefndarinnar er að stjórnvöld hafi framfylgt þessum tilmælum en hvetur þó stjórnvöld til að halda áfram að framleiða efni en að gera það á fleiri tungumálum en bara íslensku.