Fjár­mögnun fram­halds­skóla

Í fjaðrafokinu í kringum afsögn Ásthildar Lóu Þórsdóttur, fyrrverandi mennta- og barnamálaráðherra hnaut ég um orð siðfræðingsins Henrý Alexanders Henrýssonar. Hann segir í viðtali við RÚV að Ásthildur hafi verið veikur ráðherra með takmarkaðan trúverðugleika og að ein „helstu rök fyrir afsögn séu þau að ráðherra þurfi að hafa styrk til að koma mikilvægum málum í gegnum þing og keppa um fjármagn við samráðherra. Ráðherra með laskaðan trúverðugleika sé mikill dragbítur á málflokk hvers ráðuneytis.“ (Rúv, 2025). Þessi ummæli lýsa hlutverki ráðherra sem hafa þá frumskyldu að fjármagna verkefni sem þeir eru ábyrgir fyrir. Í þessari grein er styrkur menntamálaráðherra mældur út frá hagstofumælikvarða sem kallast „útgjöld ríkisins til framhaldsskólastigsins sem hlutfall af vergri landsframleiðslu“ en til eru nokkuð óslitnar samanburðarhæfar mælingar aftur til ársins 1998 ef frá er dreginn stökkbreyttur húsaleigukostnaður ríkisreknu framhaldsskólanna 2019 (Unnar, 2020).

Forsendur

Til að glöggva mig betur á áhrifum starfandi menntamálaráðherra á fjárlagagerð greindi ég á hvaða haustþingum þeir störfuðu og eignaði þeim þá „heiðurinn“ af fjárhagsniðurstöðum sem birtust í bókhaldinu árið eftir. Ásthildur Lóa, Guðmundur Ingi Kristinsson og Inga Sæland eru utan þessarar greiningar en þar sem Guðmundur Ingi starfaði á haustþinginu 2025 myndi ég eigna honum heiðurinn af fjármögnun framhaldsskólanna á yfirstandandi ári, þ.e. 2026. Niðurstöður ársreikninga árið 2025 hafa ekki verið birtar almenningi en Ásmundur Einar Daðason væri helsti áhrifavaldur þeirrar fjárlagagerðar. Þessar niðurstöður eru paraðar saman við áðurnefndan mælikvarða sem kallast „útgjöld ríkisins til framhaldsskólastigsins sem hlutfall af vergri landsframleiðslu“. Til að fá samanburðarhæft mat í milljörðum nota ég landsframleiðsluna 2024 sem er metin 4,6 billjónir og dreg frá 3 milljarða húsaleiguok (húsaleiga á verðlagi 2024) þar sem það á við. Niðurstöðurnar eru sem hér segir:

Niðurstöður

Hér hefur verið farið yfir forsendur greiningarinnar og ekkert að vanbúnaði að birta árangurinn í milljörðum.

Munurinn sem við sjáum í þessu árangursmati er það mikill að erfitt er að koma honum í skiljanlegt samhengi. Samkvæmt þessu skilaði Tómas Ingi Olrich hæstu fjármögnuninni til framhaldsskólanna en Ásmundur Einar lægstu. Lilja Dögg hækkaði húsleigu framhaldsskólanna í stað þess að takast á við aukinn fjölda erlendra nemenda í skólakerfinu. Illugi Gunnarsson stóð fyrir styttingu námstímans til stúdentsprófs en ekkert fjármagn kom í staðinn. Þá eru nokkur atriði sem stinga í augu. Munurinn á hæstu og lægstu fjárframlögum í töflunni er t.a.m. 23,8 milljarðar sem gefur okkur þá hugmynd fjárframlög til framhaldsskólans lækki að meðaltali um heilan milljarð ár hvert eða tíu milljarða á áratug. Með þessu áframhaldi stefnum við hraðbyri að framhaldsskólalausu Íslandi 2050! Til samanburðar má benda á að tekjufærsla fjárveitingar til Menntaskólans á Akureyri var rétt rúmlega einn milljarður árið 2024 (Fjársýslan). Það munar því tuttugu og fjórum Menntaskólum á Akureyri á milli Tómasar Inga og Ásmundar Einars þegar við skoðum fjárveitingarnar á núvirði þjóðarframleiðslunnar 2024. Endanlegar niðurstöður matsins má sjá á mynd 1 hér að neðan:

Hvað gerir Inga þá?

Ljóst að erfitt verkefni býður Ingu Sæland við ríkisstjórnarborðið á næstkomandi haustþingi. Boðaður niðurskurður ríkisstjórnarinnar á framhaldsskólastiginu upp á 2,5 milljarða rímar illa við svæðisskrifstofurnar sem kosta einhverja svipaða upphæð. Þarna munar fimm milljörðum sem seint verða dregnir úr kerfi sem sinnir tæpast hlutverki sínu. Af þeim fimm þúsund nemendum sem hafa annan uppruna en íslenskan í framhaldsskólum landsins má ætla að flestir séu í allt of fjölmennum hópum sem henta illa því sérhæfða íslenskunámi sem þeir eiga rétt á. Ef við gefum okkur að hóparnir séu að meðaltali 50% stærri en þeir ættu vera, þá erum við þar búin að finna aðra fimm milljarða sem upp á vantar og þá alls komnir tíu milljarðar. Svona vinda innviðaskuldirnar upp á sig. Það þýðir þá varla fyrir Daða Má núverandi fjármálaráðherra að bjóða Ingu upp á einn eða tvo milljarða eða mínustölur í nafni hagræðingar. Til samanburðar hafði Þorgerður Katrín að meðaltali úr 55 milljörðum að spila og spurning af hverju Inga ætti að sætta sig við 35 milljarða með miklu umfangsmeiri áskoranir? Hvað ætlar þú að gera Inga?

Höfundur er framhaldsskólakennari.

Heimildaskrá

Fjársýsla ríkisins. (e.d.). Ársreikningar ríkisins. Sótt 18. febrúar 2026 af

https://arsreikningar.rikisreikningur.is/

Guðjón Hreinn Hauksson. (2026, 11. janúar). Skipulagt svelti í framhaldsskólum. Vísir.

https://www.visir.is/g/20262827411d/skipu-lagt-svelti-i-fram-halds-skolum

Róbert Örvar Ferdinandsson. (2025, 2. október). Fjármál framhaldsskóla. Vísir.

https://www.visir.is/g/20252783165d/fjarmal-framhaldsskola

RÚV. (2025, 20. mars). Stjórnmálafræðingar: Afsögn Ásthildar Lóu skapar frið um störf ríkisstjórnar. https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-03-20-stjornmalafraedingar-afsogn-asthildar-lou-skapar-frid-um-storf-rikisstjornar-439329

Unnar Þór Bachmann. (2020, 18. nóvember). Húsaleiga framhaldsskólanna. Kjarninn. Sótt af https://kjarninn.is/skodun/2020-11-18-husaleiga-framhaldsskolanna/

Stjórnarráð Íslands. (e.d.). Fyrri ráðherrar. Mennta- og barnamálaráðuneytið. Sótt 18. febrúar 2026 af

https://www.stjornarradid.is/raduneyti/mennta-og-barnamalaraduneytid/fyrri-radherrar/

Annað talnaefni sótt af vef Hagstofu Íslands