Gagn­rýni á um­fjöllun um lofts­lags­mál og land­notkun í bókinni Hita­mál

Landnotkun er stærsti einstaki losunarflokkur Íslands – stærri en samgöngur, sjávarútvegur og iðnaður samanlagt. Þess vegna skiptir máli hvernig rætt er um losun frá landi, kolefnisbindingu og þær aðgerðir sem Ísland hefur yfir að ráða. Í bókinni Hitamál eftir Frosta Sigurjónsson er sett fram gagnrýni á losunarbókhald vegna landnotkunar (LULUCF) og dregið úr gildi endurheimtar votlendis, skógræktar og landgræðslu. Þessi framsetning stenst illa gagnrýna skoðun í ljósi viðurkenndra loftslagsvísinda.

Í bókinni er því haldið fram að losun vegna landnotkunar sé ofmetin og að Ísland fái ranga mynd af eigin kolefnisspori þar sem náttúruleg binding í jarðvegi og hafinu sé ekki talin með. Ef þessi rök eru tekin gild er hætt við að grafið sé undan þeim loftslagsaðgerðum sem skipta Ísland mestu máli.

Losunartölur: óvissa er ekki afsökun fyrir aðgerðarleysi

Heildarlosun Íslands árið 2024 var metin um 11 milljónir tonna CO₂-ígilda, þar af um 6,3 milljónir tonna vegna landnotkunar, einkum frá framræstu votlendi. Í kaflanum Er allt talið með? (bls. 59–60) setur höfundur spurningamerki við þetta mat og heldur því fram að losun kunni að vera ofmetin á meðan binding í gróðri, jarðvegi og hafi sé vanmetin.

IPCC viðurkennir að losunarbókhald vegna landnotkunar sé óvissara en bókhald orkukerfa. Gagnrýni á losunarmat er bæði nauðsynleg og æskileg – en hún þarf að leiða til betri mælinga, ekki til þess að aðgerðir séu dregnar í efa. Óvissa réttlætir ekki að stærsti losunarliður landsins sé gerður tortryggilegur án haldbærra gagna.

Af hverju náttúruleg binding telst ekki með

Grundvallarregla losunarbókhalds samkvæmt IPCC er skýr: aðeins breytingar á kolefnisflæði sem rekja má til mannlegra athafna teljast með. Náttúruleg binding í jarðvegi, eldfjallajarðvegi og höfum á sér stað óháð stefnu stjórnvalda og telst því ekki á móti losun í loftslagsbókhaldi.

Framræst votlendi losar hins vegar mikið magn gróðurhúsalofttegunda vegna mannlegra inngripa og er því réttilega talið með. Þetta er ekki séríslensk túlkun heldur hluti af alþjóðlega samræmdu kerfi sem tryggir samanburðarhæfni milli landa. IPCC setur ekki stefnu heldur skilgreinir sameiginlegan mælikvarða; hvernig ríki bregðast við þeim gögnum er pólitísk ákvörðun. Ef ríki fengju að telja náttúruleg ferli sem sitt eigið „framlag“ yrði loftslagsbókhald í reynd marklaust.

Endurheimt votlendis: lykilaðgerð Íslands

Í Hitamálum er dregið úr vægi endurheimtar votlendis með því að gera losunarmatið sjálft tortryggilegt. Samkvæmt sjöttu matsskýrslu IPCC (AR6) er endurheimt votlendis hins vegar meðal áhrifaríkustu og hagkvæmustu loftslagsaðgerða sem Ísland hefur yfir að ráða.

Framræst votlendi getur losað 10–30 tonn CO₂-ígilda á hektara á ári og almennt er miðað við að um 20 tonn stöðvist við endurheimt. Þar sem þessi losun er stærsti einstaki losunarliður Íslands ætti endurheimt votlendis að vera ein helsta burðarstoðin í loftslagsstefnu landsins.

Skógrækt og landgræðsla: ekki skyndilausn, en ómissandi

Í bókinni er fullyrt að binding í skógrækt og gróðri sé „mjög lítil“ og að svigrúm Íslands til frekari aðgerða sé því takmarkað (bls. 62–63). Þetta er að hluta rétt til skamms tíma: skógrækt er ekki skyndilausn.

IPCC leggur þó áherslu á að skógrækt og landgræðsla skipti verulegu máli til miðlungs og langs tíma, bæði fyrir kolefnisbindingu, jarðvegsvernd og vistkerfaþjónustu. Að gera lítið úr þessum aðgerðum vegna þess að þær skila ekki tafarlausum árangri gefur villandi mynd af hlutverki þeirra í heildstæðri loftslagsstefnu.

Umdeildar alhæfingar úr einstökum rannsóknum

Á bls. 59 er vísað í rannsókn A. Thorhallsdóttur (2023) og gefið í skyn að með yfirfærslu niðurstaðna megi áætla bindingu í gróðurlendi allt að 3 milljónum tonna CO₂ á ári. Vandinn liggur ekki í rannsókninni sjálfri heldur í túlkun hennar. IPCC varar sérstaklega við slíkum alhæfingum þar sem binding í jarðvegi er breytileg, oft tímabundin og háð staðbundnum aðstæðum.

Á sama stað er einnig vísað til rannsókna frá Andesfjöllum um kolefnisbindingu við efnaveðrun eldfjallajarðvegs. Þær varpa ljósi á mikilvæg jarðfræðileg ferli, en eiga sér stað á mjög löngum tímaskala og eru ekki háð loftslagsaðgerðum. Að setja slíkar tölur fram sem mótvægi við árlega losun Íslands gefur villandi mynd af raunverulegu svigrúmi landsins.

Niðurstaða

Þegar fullyrðingar Hitamála eru bornar saman við niðurstöður IPCC blasir við skýr mynd: endurheimt votlendis er lykilaðgerð fyrir Ísland, skógrækt og landgræðsla skipta máli til lengri tíma og LULUCF-bókhald, þótt ófullkomið sé, er nauðsynlegt til að meta raunveruleg áhrif mannlegra athafna. Loftslagsbókhald er ekki fullkomið – en það er besta tækið sem við höfum til að greina hvað skiptir raunverulega máli. Að grafa undan því veikir ekki aðeins aðgerðir, heldur einnig traustið sem þær byggja á.

Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Ísland leggi sitt af mörkum til að takast á við loftslagsvandann.