Þegar skuldir færa völdin til Brussel

Í greininni „Veislunni er lokið“, sem birtist í Viðskiptablaðinu, fjallaði ég um veikleika efnahagslíkans ESB. Ódýr innflutt orka, opnir heimsmarkaðir og bandarísk öryggisvernd höfðu lengi stuðlað að velmegun íbúa álfunnar. Nú eru breyttir tímar og áform eru uppi um að verja meira fé til varnarmála, orkuöryggis og endurreisnar iðnaðar á sama tíma og mörg lönd innan ESB glíma við miklar skuldir og veikan hagvöxt.

Greininni lauk með spurningu sem má orða þannig: Hvernig eiga ríkin að fjármagna uppbyggingu iðnaðar og innviða á meðan þau eru enn að greiða af miklum skuldum liðinna ára?

Vaxtagreiðslur taka meira

Síðustu vikur hafa sjónir manna einkum beinst að Frakklandi, þar sem ávöxtunarkrafa ríkisskuldabréfa hefur hækkað og vaxtamunurinn gagnvart þýskum ríkisskuldabréfum aukist verulega. Franska ríkið getur vissulega enn tekið lán en vandinn er hvað þau kosta og hvernig sá kostnaður þrengir svigrúm stjórnvalda með tímanum. Ávöxtunarkrafa tíu ára franskra ríkisskuldabréfa hefur nálgast 5%. Með öðrum orðum tryggir evran ríkjunum ekki sömu vaxtakjör.

Hærri vextir leggjast ekki samstundis á allar skuldir ríkisins. Áhrifin koma fram þegar eldri lán falla á gjalddaga og ný eru tekin. Þess vegna getur vaxtabyrðin haldið áfram að vaxa jafnvel þótt vextir hækki ekki frekar. Fyrirhuguð útgáfa franska ríkisins á skuldabréfum til miðlungs og langs tíma nemur 340 milljörðum evra á næsta ári, að frádregnum uppkaupum. Sú fjárhæð felur bæði í sér endurfjármögnun og fjármögnun hallarekstrar.

Þegar stærri hluti tekna fer í vaxtagreiðslur verður minna eftir til annarra verkefna. Þá þarf að hækka skatta, draga úr þjónustu eða fresta fjárfestingum. Sé fjárfesting skorin niður getur það aftur veikt hagvöxt og tekjuöflun síðar meir. Skuldavandinn getur þannig viðhaldið sjálfum sér.

Þetta gerist á sama tíma og flest ESB-ríki standa andspænis mikilli fjárfestingaþörf þar sem horfa þarf til áratuga fram í tímann. Raforkukerfi, orkuver, varnarbúnaður og iðnaðarframleiðsla verða ekki byggð upp með ákvörðunum sem eru endurskoðaðar í hverri fjárlagagerð. Verkefnin krefjast þess að stjórnvöld geti staðið við langtímaskuldbindingar.

Hver ræður sameiginlegum reikningi?

Í grein sinni „France Can Borrow. That Is Not the Problem“ bendir Domagoj Juričić á hvernig þessi staða getur ýtt undir sameiginlega fjármögnun innan ESB. Þegar fjárhagur einstakra ríkja þrengist verður freistandi að færa fjármögnun stórra verkefna yfir á sameiginlegan vettvang.

Skref í þá átt hafa þegar verið tekin. SAFE er lánafyrirgreiðsla ESB til aðildarríkja vegna sameiginlegra innkaupa á varnarbúnaði. Framkvæmdastjórn ESB tekur lán á fjármálamörkuðum og endurlánar ríkjunum féð. Fyrirgreiðslan getur numið allt að 150 milljörðum evra en ríkin bera sjálf ábyrgð á endurgreiðslu lánanna. Ef afborganir og vextir væru þess í stað greidd af sameiginlegum tekjum sambandsins væri stigið frekara skref í átt að sameiginlegri fjárhagslegri ábyrgð.

En sameiginleg ábyrgð kallar líka á sameiginlegar ákvarðanir um ráðstöfun fjárins. Hvaða verkefni fá forgang? Hvar verður framleiðslan? Hvaða fyrirtæki fá samningana? Ríki sem taka þátt í að greiða reikninginn vilja hafa áhrif á ákvarðanirnar.

Þannig getur fjármögnunarvandi orðið aflvaki aukinnar miðstýringar. Stjórnvöld fá meira fé til ráðstöfunar en þurfa á móti að semja við fleiri um hvernig það verður notað. Sameiginleg fjármögnun getur aukið getu ríkjanna til framkvæmda og um leið fært ákvarðanir frá einstökum ríkjum til stofnana sambandsins.

Þessi þróun er ekki fyrirfram ákveðin. Hún sýnir þó hvers vegna íslensk umræða um ESB þarf að ná lengra en til þeirra reglna og stofnana sem nú eru til staðar. Einnig þarf að skoða hvaða breytingar skuldavandi stórra aðildarríkja og nýjar útgjaldaþarfir geta knúið fram.

Höfundur er hagfræðingur með diplomu í opinberri stjórnsýslu.