Stórútgerðin fær svig­rúm, smá­bátar fá skuldabagga

Í íslenskri fiskveiðistjórnun er svigrúm forréttindi þeirra stærstu. Undanþágur stórútgerðarinnar eru kallaðar öryggisventlar eða nauðsynleg aðlögun, en þegar smábátar biðja um svigrúm til að ljúka vertíðinni er ekkert til skiptanna. Kerfið finnur lausnir fyrir þá sem eiga mest en hneppir þá sem eiga minnst í skuldaánauð.

Skoðum tvö dæmi sem afhjúpa þessa misskiptingu sveigjanleikans.

VS-afli: Svigrúmið sem varð að peningavél

Byrjum á að skoða VS-afla og þróun hans undanfarin ár. Heimildin byggir á lögum nr. 129/2001 og var ætlað að draga úr brottkasti með því að heimila skipum að landa allt að 5% af afla hverrar veiðiferðar utan kvóta. Aflinn á að fara á uppboð án þess að útgerðin hagnist. Neyðarúrræði fyrir fisk sem annars færi fyrir borð átti aldrei verða að aukakvóta bakdyramegin.

Þróun síðustu missera bendir þó til þess að sumar stórútgerðir hafi snúið neyðarúrræðinu upp í skipulagða og ódýra hráefnisöflun. Útgerð getur þannig bætt allt að 5% við það magn sem rennur í gegnum eigin vinnslu, umfram aflamark og utan ráðgjafar Hafró. Þegar útgerð, vinnsla og kaupandi eru sami aðilinn getur fiskurinn farið á markað og endað aftur hjá fyrirtækinu sem veiddi hann. Sjómennirnir sem gefa 80% vinnu sinnar sitja eftir með skertan aflahlut en stórútgerðin heldur hráefninu og verðmætunum. Þetta er engin smáglufa heldur svigrúm sem kerfið afhendir þeim sem hafa burði til að nýta það.

Tölurnar segja sína sögu. Á fiskveiðiárinu 2025/2026 voru 1.661 tonn af trollveiddum þorski skráð sem VS-afli, en aðeins 913 tonn seld á fiskmörkuðum. Árið áður voru tölurnar 1.323 og 830 tonn. Þótt þessi munur sé ekki sönnun þess að reglur hafi verið brotnar þá læðist að manni grunur að stór hluti VS-aflans fari aldrei á markað eins og lög gera ráð fyrir.

Þá sýna sömu gögn að eitt fyrirtæki, Samherji, nýtir 58% VS-heimilda í togveiðum. Fyrirtækið eitt og sér ber jafnframt nánast alfarið ábyrgð á þeirri 8% aukningu sem varð á nýtingu heimildarinnar milli fiskveiðiáranna 2024/2025 og 2025/2026. Þessi mikla samþjöppun bendir til þess að vandinn felist ekki í almennri nýtingu heimildarinnar hjá öllum útgerðarflokkum, heldur fyrst og fremst í kerfisbundinni fullnýtingu hennar hjá einstökum stórum og samþættum útgerðum. Þegar eitt fyrirtæki tekur meirihluta slíkra heimilda er ekki boðlegt að stjórnvöld einfaldlega yppi öxlum.

5,3% kerfið: svigrúmið sem gufaði upp

Skoðum næst hvað gerist þegar smábátar biðja um svigrúm til að ljúka strandveiðivertíð: þá er ómögulegt að hnika til tonni eða degi. Sveigjanleikinn hverfur um leið og þeir sem biðja um hann eru ekki nógu stórir og frekir.

Forsagan er sú að stjórnvöld höfðu um árabil getað bætt aflaheimildum við 5,3% kerfið þegar fyrirséð var að þær dygðu ekki út vertíðina. Þessi heimild var hins vegar tekin af okkur í kjölfar stjórnsýslukæru sem Ísfélagið beindi til umboðsmanns Alþingis fyrir rúmu ári. Félagið hélt því fram að allar viðbætur við 5,3% kerfið, án samsvarandi viðbótar í almenna aflamarkskerfið, brytu gegn jafnræðisreglunni. Samkvæmt þeim rökum ættu 1.000 tonn til strandveiða að kalla á um 19.000 tonna viðbót í stóra kerfið. Þannig varð kæra stórútgerðarinnar til þess að loka einu mögulegu leiðinni til að tryggja 48 daga vertíð. Strax hlaupið til þótt álit umboðsmanns hafi ekki legið fyrir.

Hvað lá á? Hefði ekki verið hægt að bíða eftir áliti umboðsmanns þegar hagsmunir 800 útgerða voru í húfi?

Þegar stjórnvöld töldu sér ekki lengur heimilt að grípa inn í var flotinn rekinn í land 17. júlí 2025. Í sumar sem leið þurfti hann að taka 2.700 tonna lán úr eigin framtíð til að ná inn í ágúst – töluvert minna en þau 4.600 tonn sem fóru í VS. Úrræðið sem áður gerði stjórnvöldum kleift að lengja vertíðina var tekið af smábátunum og í staðinn fengu þeir yfirdrátt. Allt sökum úrkynjaðrar túlkunar á „jafnræði“.

Þegar skaðlaust úrræði verður pólitískt vandamál

Það sem gerir þessa ákvörðun stjórnvalda enn furðulegri er að sú framkvæmd sem 5,3% kerfið naut hafði engin neikvæð áhrif á íslenskar fiskveiðar. Hafrannsóknastofnun gerði ekki athugasemdir við hana og hún hafði engin áhrif á MSC-vottun. Engin fiskifræðileg eða markaðsleg nauðsyn kallaði því á að þessari leið væri lokað. Samt var hún tekin af strandveiðiflotanum í kjölfar kæru Ísfélagsins. Stjórnvöld verða að skýra hvers vegna þau afnámu úrræði sem hafði reynst skaðlaust, en láta um leið glufur standa opnar sem stórútgerðin getur hagnast á.

Þegar skaðlaust úrræði fyrir smábáta er tekið af en arðbær glufa stórútgerðarinnar látin óáreitt er það ekki hlutleysi. Það er pólitísk afstaða með þeim sterkustu.

Höfundur er trillukarl og formaður Landssambands smábátaeigenda.