Kostnaðurinn við nei

Á þriðjudaginn kynnti OpenAI nýjan gervigreindarþjón sem heitir Dots. Hann er síkveiktur, keyrir á GPT-6 Astra, hefur eigin tölvu í skýinu og vinnur verk í bakgrunni. Í tilkynningunni stóð setning sem ég las tvisvar: sérhæfð Dots eru í prófunum hjá fyrirtækjum, meðal annars fyrir reikningavinnslu og viðskiptasamninga. Þremur vikum áður sendi Meta frá sér Muse, sama flokk. Fyrir flesta var þetta enn ein tæknifréttin. Fyrir mig var þetta hljóðlát staðfesting.

Í febrúar byrjaði ég að smíða sama hlut fyrir Ísland. Gervigreind fyrir lögfræði, stjórnsýslu, endurskoðun og fjármál, með einni grundvallarkröfu: gögnin fara aldrei úr landi. Í vor var ég með vél. Í júlí var hún horfin, eydd af erlendri skýjaþjónustu í miðjum ágreiningi um reikning. Síðan þá hef ég smíðað á pappír.

Ég skrifa þetta ekki af því ég sé sár. Ég skrifa af því ég er sorgmæddur, og af því ég held að það sé hægt að læra af þessu.

Hvað ef

Hvað ef ég hefði fengið, í vor, fimm forvitna unglinga og eina vél á íslenskri grund? Ekki milljarð. Ekki nefnd. Fimm átján ára sem vildu smíða og ein vél sem kostar á við meðalbíl.

Þá væri í dag til íslensk gervigreind sem keyrir á Íslandi, með heimildir sannreyndar gegn lagasafninu sjálfu og mannlegt samþykki á hverri aðgerð sem ekki verður tekin til baka. Hún væri ekki fullkomin. En hún væri til, í gangi, og hægt væri að mæla hana.

Þá væru til fimm manneskjur sem kynnu að stýra slíku kerfi. Ekki að nota það heldur að beisla það, prófa það, finna hvar það brestur. Það er færnin sem enginn skóli kennir enn og sem heimurinn er að borga milljónir fyrir.

Þá væri til fyrsta prófunarsettið úr íslenskum dómum, þar sem rétta svarið er þekkt. Og að öllum líkindum fyrsta fínstillta íslenska lagalíkanið, því reiknigetan til þess var innan seilingar í sumar ef vélin hefði staðið.

Ég segi að öllum líkindum, því ég veit það ekki. Það er einmitt málið. Við féllum ekki á prófinu. Okkur var meinað að taka það. Í tæknibyltingu er stærsta áhættan ekki að gera mistök heldur að mæta ekki til leiks.

Það sem ég bað um

Ég hef í þrjú ár boðið stjórnvöldum þetta kerfi án endurgjalds. Ég skrifaði í júlí að þjóðarsjóðurinn okkar héti Landsvirkjun og að við ættum að breyta orkunni í greind heima í stað þess að selja hana ódýrt. Ég skrifaði í september að við værum að verja okkur með netöryggisreglum frá 2019 gegn ógnum frá 2026, og eftirlitsstofnunin sjálf hafði sagt það á undan mér. Ég skrifaði að fjárlagafrumvarpið tæki tuttugu milljarða út úr Landsvirkjun á ári á meðan áætlaðar endurgreiðslur rannsóknarkostnaðar færu úr rúmum sautján milljörðum í fyrra í þrettán, þegar stefnt var að tuttugu og fjórum.

Og í DV um miðjan september lagði ég til tvennt sem snertir nýsköpunina beint: að fjárlagajafnvægið haldist en innihaldið færist úr rekstri yfir í það sem eykur framboð, rannsóknir, orku, húsnæði og sjálfvirkni, og að endurgreiðsla rannsóknarkostnaðar verði fyrsti liðurinn sem er varinn þegar skorið er niður, ekki sá fyrsti sem lækkar. Hallaleysi er ekki markmið. Það er leyfi til að vaxa.

Og ég skrifaði að það eina sem vantaði væri næsta kynslóð.

Allt þetta sendi ég gervigreindarráði forsætisráðherra, því ég tel að það sem ég skrifa opinberlega eigi líka að berast þeim sem ráða. Ég veit ekki hvað af því hefur verið notað. Það er í lagi. Ráðið á sinn tíma.

Hvað gerðist í staðinn

Ég hef fimm sinnum reynt að koma umsókn í gegnum Rannís. Fimm sinnum féll hún á fjárhagshlutanum, þótt ég sé með nokkrar gráður í bókhaldi. Reyndur maður sagði mér að best væri að kaupa sérfræðing til að skrifa umsóknina, jafnvel skálda hana. Nú heyrist að Rannís sé að kafna í umsóknum sem gervigreind skrifaði.

Ég komst einu sinni í viðtal hjá Kríu. Svarið var að kerfið væri ekki skalanlegt. Tveimur dögum fyrir þessa grein setti OpenAI sams konar kerfi í prófun fyrir viðskiptasamninga og reikningavinnslu.

Ekkert af þessu er ásökun. Hjá Rannís og Kríu situr gott fólk sem gerir sitt besta með þeim reglum sem það hefur. Vandinn er ekki fólkið. Vandinn er að reglurnar mæla rangt. Þær krefjast fullvissu þar sem aðeins er hægt að bjóða líkindi, og útfylltra reita þar sem verið er að smíða það sem ekki var til.

Afleiðingarnar eru mælanlegar, og þær voru mældar í vikunni. Alþjóðahugverkastofnunin birti nýsköpunarvísitölu ársins. Ísland er í 26. sæti, niður úr 24. í fyrra og neðst Norðurlandanna; Svíþjóð er í öðru sæti, Finnland í áttunda, Danmörk í níunda. En talan sem segir mest er önnur. Fyrir aðstæður til nýsköpunar erum við í 21. sæti. Fyrir árangur erum við í 33. Við eigum jarðveginn. Við uppskerum ekki.

Það sem við gætum lært

Þrennt, ef við viljum.

Kerfi sem keyrir á að telja meira en umsókn sem er vel skrifuð. Í dag er það öfugt. Sá sem á frumgerð í gangi en getur ekki stemmt af reit sautján tapar fyrir þeim sem á enga frumgerð en keypti ráðgjafa. Það er ekki nýsköpunarstuðningur heldur ritgerðasamkeppni.

Kostnaðurinn við nei er ósýnilegur. Kostnaðurinn við já er fjárlagalína. Enginn er kallaður fyrir nefnd vegna kerfisins sem aldrei var smíðað, og það er ekkert Excel-skjal sem sýnir glötuðu tækifærin. Þess vegna er alltaf auðveldara að segja nei, og þess vegna vitum við aldrei hvað við misstum.

Og vorið bíður ekki. Þetta er iðnbylting sem gengur hjá á mánuðum, ekki árum. Ákvörðun sem tekur þrjú ár er ekki varfærin. Hún er svar, og svarið er nei.

Fyrir þann næsta

Ég skrifa þetta ekki fyrir mig. Ég skrifa það fyrir þann næsta. Fyrir ungu kynslóðina sem situr heima og krukkar í mállíkönum og sér eitthvað sem við hin skiljum varla enn.

Beiðnin er ekki um stóran sjóð eða nýtt bákn. Hún er einfaldari. Gerið minnstu tilraunina í landinu að föstu úrræði. Ein vél á íslenskri grund, fimm ungmenni, sex mánuðir, og mælt í lokin. Ekki skýrsla heldur kerfi sem keyrir og tölur um hvað það gerði. Kostnaðurinn er brot af einni nefnd. Ef það mistekst höfum við lært það fyrir smáaura. Ef það tekst höfum við fimm manneskjur sem kunna það sem heimurinn borgar fyrir, og eitt kerfi sem er okkar.

Stærsti ósigurinn er ekki sá sem við vörðum peningum í og mistókst. Hann er sá þegar við höfðum ekki kjarkinn til að reyna.

Ég bauð vorið mitt. Það var ekki þegið. Það er í lagi. Vorið kemur aftur, og það er enn hægt að ákveða að sá.

Höfundur er stofnandi Alvitur.is og starfar að þróun og stefnumótun á sviði gervigreindar.