Er enn þess virði að leggja á sig langt há­skóla­nám?

Við sem eigum börn sem eru að nálgast þann aldur að velja sér háskólanám stöndum frammi fyrir spurningu sem ætti ekki að vera erfið: Hvað eigum við að segja þeim þegar þau spyrja hvort það sé þess virði að leggja á sig langt háskólanám?

Ef barnið þitt vill verða læknir, kennari, sálfræðingur, verkfræðingur, félagsráðgjafi eða sérhæfa sig á öðru sviði ætti svarið að vera einfalt: Já. Menntaðu þig. Fylgdu áhuga þínum.

En svarið er ekki lengur alveg svo einfalt. Hvernig á ungt fólk að framfleyta sér meðan á námi stendur? Hversu mikið þarf það að vinna með náminu og hversu miklar skuldir þarf það að taka á sig? Og hvernig fara afborganir námslána saman við dýr húsnæðislán þegar námi lýkur?

Þetta eru ekki jaðarspurningar. Þær varða kjarna þess hvernig við viljum byggja upp samfélagið.

Jöfn tækifæri á blaði en ekki í reynd

Markmið laga um Menntasjóð námsmanna er skýrt. Samkvæmt 1. gr. laganna á að tryggja fólki tækifæri til náms „án tillits til efnahags og stöðu að öðru leyti“. Framfærslulán eiga jafnframt að nægja námsmanni til almennrar framfærslu.

Menntasjóðurinn á því að vera félagslegt jöfnunartæki. En þegar markmið laganna eru borin saman við raunveruleikann blasir við misræmi.

Í skýrslu Nönnu Hermannsdóttur hagfræðings kemur fram að grunnframfærsla sjóðsins skólaárið 2026–2027 sé 178.442 krónur á mánuði. Lágmarksframfærsluviðmið Umboðsmanns skuldara er 236.402 krónur. Munurinn er tæplega 58 þúsund krónur á mánuði.

Fyrir marga námsmenn verður niðurstaðan einföld: Þeir verða að vinna með námi. Árið 2012 voru um 15.000 lánþegar hjá LÍN en árið 2025 um 5.000 hjá Menntasjóði námsmanna. Sú þróun vekur spurningar um hvort sjóðurinn gegni enn sama félagslega jöfnunarhlutverki.

Þegar vinna verður forsenda náms

Samkvæmt EuroStudent vinna 61,9% íslenskra námsmanna allt kennslutímabilið og önnur 14,2% öðru hverju. Aðeins 23,9% segjast ekki vinna á kennslutímabilinu.

Vinna með námi getur veitt dýrmæta reynslu en skýrsla Nönnu sýnir að fjárhagsleg nauðsyn vegur sérstaklega þungt hér á landi. Íslenskir námsmenn vinna í ríkum mæli vegna þess að þeir þurfa tekjurnar til að hafa efni á náminu og meta fjárhagsstöðu sína einna verst meðal evrópskra námsmanna.

Við höfum farið að líta á það sem sjálfsagðan hlut að fullt háskólanám fari saman við mikla atvinnuþátttöku. Síðan furðum við okkur á því að námsmenn ljúki ekki námi nógu hratt. Greining Nönnu sýnir raunar að markmið laganna frá 2020 um að flýta námslokum hefur ekki gengið eftir; hlutfall þeirra sem ljúka námi innan tilskilins tíma lækkaði eftir gildistöku laganna samkvæmt þeim gögnum sem lágu fyrir við gerð skýrslunnar.

Ísland hefur farið aðra leið

Íslenska fyrirkomulagið er verulega frábrugðið kerfum hinna Norðurlandanna. Styrkhlutfallið er lægst hér, vaxtakjör að jafnaði óhagstæðari og hlutfall námsmanna sem fá opinberan námsstuðning langlægst.

Skólaárið 2008–2009 tóku 57% skráðra nema við íslenska háskóla námslán. Skólaárið 2024–2025 var hlutfallið aðeins 12,5%. Á sama tíma sýna gögn EuroStudent að námsmenn vinna óvenjumikið og glíma við verulega fjárhagslega erfiðleika. Spurningin er því hvort kerfið hafi hætt að gegna því hlutverki sem því var ætlað.

Skuldin hverfur ekki við útskrift

Vandanum lýkur ekki við útskrift. Þá tekur við að komast inn á húsnæðismarkað og stofna heimili, samhliða afborgunum námslána.

Ný rannsókn Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands fyrir BHM og fleiri samtök háskólamenntaðra sýnir að meðal fólks með húsnæðislán en án greiðslna af námslánum eiga 16–19% erfitt með að standa undir mánaðarlegum húsnæðiskostnaði. Hjá þeim sem greiða bæði húsnæðislán og námslán er hlutfallið 28%.

Meðal þeirra sem höfðu keypt fasteign þurftu jafnframt 62% fólks 34 ára og yngra fjárhagslega aðstoð, einkum frá fjölskyldu, til kaupanna. Hjá fólki 55 ára og eldra var hlutfallið 20%.

Þarna birtist stærra samfélagslegt vandamál. Ef börn efnameiri foreldra geta lokið námi með minni skuldum og fengið síðan aðstoð við fyrstu íbúðarkaup, en önnur þurfa að vinna meira með námi, taka meiri lán og kaupa húsnæði án sambærilegs stuðnings, er hætt við að efnahagsleg staða foreldra ráði sífellt meiru um lífskjör næstu kynslóðar.

Stjórnvöld hafa brugðist þessu verkefni

Þegar lögin lofa jöfnum tækifærum til náms en framfærslan nær ekki opinberu lágmarksviðmiði; þegar meirihluti námsmanna vinnur allt kennslutímabilið; þegar nýting lána- og styrkjakerfisins hefur dregist mjög saman; og þegar námslán bætast við þunga greiðslubyrði húsnæðislána, hefur framkvæmd kerfisins ekki staðið undir eigin markmiðum.

Það dugir ekki lengur að breyta einstökum hlutföllum eða hliðra tekjumörkum. Þörf er á heildarendurskoðun á hlutverki og uppbyggingu Menntasjóðs námsmanna.

Grunnspurningin er einföld: Viljum við að efnahagur foreldra ráði því hversu auðvelt er fyrir ungt fólk að afla sér menntunar og byggja síðan upp sjálfstætt líf?

Við viljum geta sagt börnunum okkar að ef þau hafa áhuga, hæfileika og metnað til að leggja á sig langt nám sé það þess virði. Að samfélagið þurfi á þekkingu þeirra að halda. Að þau séu ekki að gera fjárhagsleg mistök með því að mennta sig.

Menntasjóður námsmanna á að gera okkur kleift að segja það með sannfæringu. Eins og kerfið er núna er það orðið óþarflega erfitt.

Höfundur er hagfræðingur og formaður lífeyris- og lánanefndar BHM