Danski bærinn Akur­eyri

Það er afar fátítt að hægt sé að taka undir skoðanir Donald Trumps forseta Bandaríkjanna. Það gerðist þó um nýliðna helgi. Þá henti forsetinn eins konar handsprengju inn í viðkvæmt og aldagamalt deilumál þegar hann lýsti því yfir að hann vildi gjarnan sjá sameinað Írland. Það myndi gerast fyrr eða síðar, bætti hann við. Og af hverju þá ekki núna!

Það er auðvitað í hæsta máta sérkennilegt þegar horft er á þessa grænu eyju að hluti hennar tilheyri öðru ríki. Írland er ein eyja en skiptist milli tveggja ríkja. Sex sýslur í norðausturhlutanum tilheyra Sameinaða konungsríkinu en hinar 26 lýðveldinu Írlandi. Hvers vegna ekki einfaldlega að sameina eyjuna? Og af hverju er ekki búið að því fyrir löngu?

Færum þetta nær okkur með svolitlum heilaspuna.

Ímyndum okkur að þegar Ísland varð sjálfstætt hefði stór hópur fólks af dönskum uppruna búið við Eyjafjörð og verið þar í meirihluta. Það hefði viljað áfram tilheyra Danmörku og niðurstaðan orðið sú að Eyjafjörður, þar á meðal Akureyri, yrði áfram hluti danska ríkisins.

Okkur Íslendingum þætti kortið fráleitt. Akureyri væri dönsk borg á miðju Norðurlandi og dönsk landamæri lægju þvert yfir landið. Við myndum líklega segja að þetta landsvæði hlyti af landfræðilegum og sögulegum ástæðum að tilheyra Íslandi.

En hvað ef Akureyringar sjálfir vildu eftir hundrað ár enn tilheyra Danmörku? Væri rétt að þvinga fram sameiningu Eyjafjarðar við Ísland gegn vilja íbúanna vegna þess eins að þannig liti landakortið út með eðlilegri hætti.

Ég er auðvitað ekki að segja að þetta sé söguleg hliðstæða við Norður-Írland. En þetta ímyndaða dæmi varpar ljósi á vandann. Landafræðin getur bent í eina átt en vilji fólksins í aðra.

Norður-Írland varð til við skiptingu Írlands fyrir rúmri öld. Í norðausturhluta eyjarinnar hafði þá um aldir byggst upp stórt samfélag mótmælenda, ekki síst af skoskum og enskum uppruna, sem vildi áfram tilheyra Bretlandi. Þegar stærstur hluti Írlands hlaut sjálfstæði urðu sex af níu sýslum Ulster því eftir innan Bretlands.

Afleiðingarnar þekkjum við. Áratugir átaka og blóðsúthellinga tóku við. Með föstudagssamkomulaginu 1998 náðist loks sátt um grundvallarreglu: Norður-Írland tilheyrir Bretlandi svo lengi sem meirihluti íbúanna vill það. Vilji meirihlutinn sameiningu við Írland á hann rétt á henni.

Hlutföllin hafa breyst mikið. Kaþólikkar eru nú fleiri en mótmælendur á Norður-Írlandi og yngri aldurshóparnir eru sérstaklega kaþólskir. En trúarbrögð segja ekki lengur afdráttarlaust fyrir um afstöðu til sameiningar með sama hætti og áður. Kaþólskur Norður-Íri er ekki sjálfkrafa fylgjandi sameiningu frekar en mótmælandi þarf ævinlega að vera sambandssinni. Sameining kann því að færast nær, en hún verður ekki sjálfkrafa afleiðing breyttrar trúarsamsetningar íbúanna.

Svipuð spurning blasir við hinum megin Atlantshafsins. Argentína hefur lengi gert tilkall til Falklandseyja, eða Malvinas. Eyjarnar liggja aðeins um 500 kílómetra undan strönd Argentínu en um 13 þúsund kílómetra frá Bretlandi. Landafræðin virðist tala skýru máli en sagan síður.

Bretar hafa ráðið eyjunum samfellt frá 1833 og deilan leiddi til Falklandseyjastríðsins 1982 þegar her Argentínu réðst inn og Bretar tóku eyjarnar aftur með hervaldi. Þegar íbúarnir voru spurðir árið 2013 hvort þeir vildu áfram tilheyra breska yfirráðasvæðinu sögðu 99,8 prósent þeirra sem tóku afstöðu já.

Argentína telur þá atkvæðagreiðslu ekki leysa deiluna og Sameinuðu þjóðirnar líta enn svo á að leysa þurfi úr framtíðarstöðu eyjanna. En spurningin stendur: Á að færa nokkur þúsund manns undir yfirráð ríkis sem þeir sjálfir vilja ekki tilheyra?

Gíbraltar er annað dæmi. Örlítill skagi á suðurodda Spánar hefur verið undir breskum yfirráðum í meira en þrjár aldir. Spánn vill hann aftur. Þegar íbúarnir kusu árið 2002 um hugmyndir um sameiginleg yfirráð Breta og Spánverja höfnuðu 98,9 prósent þeirra tillögunni.

Á norðurströnd Afríku eru spænsku borgirnar Ceuta og Melilla, umluktar Marokkó en hluti Spánar. Ceuta komst undir portúgölsk yfirráð 1415 og síðar spænsk, en Melilla undir spænsk yfirráð 1497. Marokkó telur borgirnar leifar nýlendutímans og gerir tilkall til þeirra. Spánn lítur hins vegar á þær sem hluta spænska ríkisins.

Þegar horft er á landakortið virðast Ceuta og Melilla eiga heima í Marokkó. En dugir landafræðin ein og sér? Hvað um vilja fólksins sem þar býr? Eigum við einfaldlega að „leiðrétta“ þessa landfræðilegu skekkju, hvað sem íbúunum sjálfum finnst?

Kjarni málsins er líkast til sjálfsákvörðunarrétturinn, sem er ekki aðeins falleg lýðræðisleg hugsjón heldur líka friðartæki.

Hvað gerðist ef Bretar og Írar ákvæðu einfaldlega að sameina Írland gegn vilja meirihluta íbúa Norður-Írlands? Myndu gömlu átökin blossa upp á ný? Hvað ef Bretar afhentu Falklandseyjar Argentínu eða Gíbraltar Spáni gegn eindregnum vilja íbúanna? Myndi fólkið sætta sig við nýtt þjóðerni og nýja stjórn, flytja burt eða veita mótspyrnu? Og hvað ef Spánn afhenti Ceuta og Melilla Marokkó án þess að spyrja fólkið sem þar býr?

Við vitum ekki svörin. En sagan gefur litla ástæðu til að ætla að heilu samfélögin taki því þegjandi þegar stjórnskipulegri stöðu þeirra er breytt gegn vilja þeirra.

Grænland er svo enn annars konar dæmi og okkur Íslendingum nærtækara. Landið er hluti danska ríkisins þótt saga sambandsins eigi rætur í nýlendutímanum. Þar var hins vegar farin önnur leið. Grænland fékk heimastjórn 1979 og víðtæka sjálfstjórn 2009. Grænlendingar eru viðurkenndir sem þjóð með sjálfsákvörðunarrétt og kjósi þeir sjálfstæði er til staðar leið sem getur leitt til stofnunar sjálfstæðs ríkis.

Heimurinn er fullur af landamærum sem enginn myndi teikna með sama hætti ef byrjað væri með autt blað í dag. Sum urðu til við landvinninga og styrjaldir, önnur á nýlendutímanum og enn önnur vegna fólksflutninga fyrir hundruðum ára. Það er freistandi að horfa á kortið og segja: Þetta landsvæði hlýtur að eiga heima hér en ekki þar.

En fólk er ekki landslag.

Það er ekki hægt að færa heilu samfélögin milli ríkja eins og línu á landakorti. Föstudagssamkomulagið á Írlandi byggir á þeirri einföldu hugsun. Bretar hafa samþykkt að Norður-Írland geti orðið hluti af sameinuðu Írlandi. Írar hafa samþykkt að það gerist ekki nema meirihluti íbúa Norður-Írlands vilji það.

Landamæri eru mannanna verk, afurð landvinninga, fólksflutninga, styrjalda og samninga. Ekkert sýnir það betur en kort Afríku. Þar voru mörg þeirra landamæra sem enn gilda í dag mótuð á nýlendutímanum, án þess að spurt væri um vilja fólksins. Á Berlínarráðstefnunni 1884–1885 sömdu evrópsku stórveldin sín á milli um leikreglur við skiptingu álfunnar án þess að fulltrúar Afríkubúa sætu við borðið. Þegar sjálfstæðisbylgjan reis mörgum áratugum síðar var engu að síður ákveðið að halda þessum landamærum að mestu óbreyttum. Að ætla sér þá að teikna Afríku upp á nýtt hefði líklega skapað fleiri deilur en það leysti.

Ríkjaskipting ætti því ekki að ráðast af því hver vann stríð fyrir tveimur öldum, hvaða konungur lagði undir sig borg á fimmtándu öld eða hvað forseta stórveldis finnst eðlilegt þegar hann horfir á landakort – og gildir þá einu hvort hann horfir á Grænland, Írland eða Ísland.

Vilji fólksins ætti fyrst og fremst að ráða úrslitum.

Höfundur er frétta- og dagskrárgerðarmaður.