Af hverju talarðu ensku við mig þegar ég tala ís­lensku?

Fyrir nokkrum dögum gerðist lítið atvik sem fékk mig til að hugsa.

Íslendingur talaði við mig á ensku. Það væri í sjálfu sér ekkert merkilegt. Ég er fæddur á Ítalíu og þótt ég hafi búið á Íslandi í meira en tuttugu ár heyrist auðvitað enn að íslenska er ekki móðurmálið mitt.

Það sem vakti athygli mína var annað.

Ég hafði áður sagt við þessa manneskju að hún mætti alveg tala íslensku við mig. Það væri engin þörf á að skipta yfir í ensku.

Samt kom enskan aftur.

Ég varð hvorki reiður né særður. Þetta var lítið atvik og að öllum líkindum alls ekki illa meint. En stundum eru það einmitt litlu hversdagslegu atvikin sem vekja stærri spurningar.

Af hverju talarðu ensku við mig þegar ég tala íslensku?

Kurteisi eða sjálfvirk viðbrögð?

Fyrsta skýringin er líklega sú einfaldasta: kurteisi.

Íslendingur heyrir erlendan hreim og hugsar ef til vill strax að það sé auðveldara fyrir hinn að tala ensku. Ætlunin getur verið að hjálpa, forðast misskilning eða einfaldlega gera samtalið þægilegra.

Það er ekkert athugavert við það.

En það geta líka verið aðrar ástæður. Þetta getur verið vani. Sumir Íslendingar eru orðnir svo vanir að skipta yfir í ensku þegar þeir heyra erlendan hreim að þeir gera það nánast sjálfkrafa. Aðrir vilja sjálfir nota enskuna.

Svo getur líka verið um einfalda ályktun að ræða: Ég heyri hreim, þess vegna geri ég ráð fyrir að enska hljóti að henta þér betur.

En hvað ef hún gerir það ekki?

Hvað ef ég vil einfaldlega tala íslensku?

Og hvað ef ég hef meira að segja sagt þér það?

Þá verður spurningin aðeins flóknari.

Hvað heyrirðu þegar ég tala?

Ég held að flestir sem læra nýtt tungumál þekki þessa tilfinningu.

Maður leitar stundum að rétta orðinu. Beygir eitthvað vitlaust. Framburðurinn er ekki fullkominn. Hreimurinn hverfur jafnvel aldrei.

En maður talar samt.

Og þannig verður maður betri.

Tungumál lærist ekki eingöngu í kennslustofu eða úr bókum. Það lærist í vinnunni, í búðinni, yfir kaffibolla, í stuttu spjalli við nágrannann og í öllum þessum litlu samtölum sem virðast ekki endilega skipta miklu máli.

Þess vegna getur það verið einkennileg tilfinning þegar maður byrjar samtal á íslensku og fær ensku til baka.

Það vekur hjá mér einfalda spurningu:

Hvað heyrirðu þegar ég tala?

Heyrirðu íslenskuna mína?

Eða heyrirðu fyrst og fremst að ég er útlendingur?

Eru þetta fordómar?

Þarna verður umræðan viðkvæmari.

Er þetta bara kurteisi? Vani? Yfirborðskennd ályktun? Ómeðvitaðir fordómar? Eða getur þetta stundum verið væg birtingarmynd mismununar?

Ég veit það ekki. Og líklega er ekkert eitt svar til.

Mér fyndist ósanngjarnt að kalla manneskju rasista einfaldlega vegna þess að hún skiptir yfir í ensku þegar hún talar við útlending. Við getum ekki lesið hugsanir fólks og góðvild getur sannarlega legið að baki.

Samt er eðlilegt að velta fyrir sér hvaðan þessi sjálfvirku viðbrögð koma.

Við heyrum hreim og áður en við vitum af höfum við jafnvel gert ákveðna ályktun:

„Útlendingur.“

„Betra að tala ensku.“

Það getur verið hrein hjálpsemi. En það er samt hollt að staldra stundum við og spyrja sig hvort manneskjan hafi í raun beðið um þessa hjálp.

Íslenskan mín hljómar ekki eins og þín

Ég mun líklega alltaf tala íslensku með einhverjum hreim.

Og það er allt í lagi.

Íslenskan mín þarf ekki að hljóma nákvæmlega eins og íslenskan þín til þess að við getum talað íslensku saman.

Þetta finnst mér mikilvægt, sérstaklega í samfélagi sem hefur breyst mikið á síðustu áratugum. Fleira og fleira fólk sem býr á Íslandi á annað móðurmál. Sumir eru nýkomnir. Aðrir hafa búið hér í mörg ár. Sumir tala litla íslensku, aðrir tala hana mjög vel og enn aðrir eru einhvers staðar þar á milli.

Það verður því sífellt algengara að heyra íslensku talaða með mismunandi hreim, mismunandi orðaforða og mismiklu öryggi.

Við þurfum líka að venjast því.

Ekki bara útlendingarnir að íslenskunni, heldur samfélagið að því að íslenskan getur hljómað á fleiri en einn hátt.

Hvenær verður tungumálið líka mitt?

Það leiðir mig að spurningu sem mér finnst jafnvel áhugaverðari en atvikið sem varð kveikjan að þessum skrifum.

Hvenær verður tungumál sem maður hefur lært líka manns eigið?

Er það þegar maður getur pantað kaffi á því?

Þegar maður getur unnið á því?

Þegar maður getur lesið fréttir, rætt við annað fólk eða skrifað texta?

Eða aðeins þegar hreimurinn er horfinn og enginn heyrir lengur hvaðan maður kemur?

Ég vona ekki.

Því hreimur segir sögu. Hann segir að manneskja hafi þurft að læra það sem öðrum var gefið frá barnæsku.

Hreimurinn ætti ekki að vera ástæða til að skipta sjálfkrafa um tungumál. Þvert á móti getur hann verið merki um að manneskja hafi lagt mikið á sig til að læra það.

Spurningin er því ekki bara hvort útlendingur geti lært íslensku.

Við þurfum líka að spyrja hvenær við byrjum að líta á íslenskuna sem hann talar einfaldlega sem íslensku.

Stundum er nóg að halda samtalinu áfram

Ég er ekki að leggja til að Íslendingar hætti að tala ensku við útlendinga. Stundum er enska besta sameiginlega tungumálið og stundum er hún nauðsynleg til að fólk skilji hvort annað.

Málið er miklu einfaldara.

Ef einhver talar við þig á íslensku og þið skiljið hvort annað, prófaðu að halda samtalinu áfram á íslensku.

Ekki láta hreiminn einn ákveða tungumálið.

Og ef þú ert ekki viss geturðu einfaldlega spurt:

„Viltu frekar tala íslensku eða ensku?“

Það tekur aðeins nokkrar sekúndur.

Manneskjan fyrir framan þig vill ekki endilega að þú auðveldir henni samtalið. Hún vill ef til vill bara fá að leita að orðinu, gera mistök, leiðrétta sig og halda áfram á íslensku.

Og kannski þarf íslenskan mín ekki að hljóma eins og íslenskan þín til þess að hún fái að vera íslenska.

Höfundur er skáld, rithöfundur og þýðandi.