Fjölmiðlakreppan: Lýðræðishalli en ekki bara rekstrarvandi

Engin greining á stöðunni á íslenskum fjölmiðlamarkaði stenst skoðun án þess að benda á að íslenskir miðlar eiga nú í harðri alþjóðlegri samkeppni um athygli og fjármuni landsmanna. Þar hallar mjög á íslenska miðla og má líkja stöðunni við algjöran markaðsbrest.

Það tekur hundrað ár að byggja upp menningarstofnun eins og Ríkisútvarpið. Traustmælingar meðal almennings sýna að RÚV stendur mjög vel í samanburði við aðrar stofnanir og fyrirtæki. Þótt trausti til fréttamiðla almennt hafi hrakað er Ríkisútvarpið enn með bestu stöðu þeirra á Íslandi. Þetta er ekki beint rök fyrir því að leggja Ríkisútvarpið niður eða veikja það í mjög svo óreiðukenndu og jafnvel ógnandi alþjóðlegu umhverfi.

Staðan á fj ö lmiðlamarkaði og peningastreymið

Rökræður ganga því miður ekki alltaf vel þessa dagana en staðreyndir verða samt að vera lýðum ljósar. Tökum sem dæmi eina þráláta goðsögn: Að Ríkisútvarpið sjúgi allt súrefni af auglýsingamarkaðnum. Gögn frá Hagstofunni sýna allt aðra og alvarlegri mynd; stórkostlega blæðingu fjármagns úr landi til erlendra tæknirisa.

Auglýsingamarkaðurinn hér á landi er í heild veltir um 30 milljörðum króna. Af þeim fara um 15 milljarðar til erlendra samfélagsmiðla og streymisveitna. RÚV tekur til sín um 2,3 milljarða — tæp 8 prósent af heildinni — og sú tala fer lækkandi að raungildi ár frá ári og virðist sú þróun ætla að halda áfram.

Það er því ekki feitan gölt að flá hjá RÚV þótt menn vilji styrkja aðra íslenska miðla með því að taka almannaútvarpið af auglýsingamarkaði. Ef það fé, sem þá losnaði, leitaði í sama farveg og eftir sama mynstri og nú er á markaði, myndi aðeins lítið brot þess rata inn til þeirra fáu fyrirtækja sem eftir eru hérlendis og kallast „fjölmiðlar“.

Ég hvet fjármálaráðherra til að láta greina hve miklu fé hið opinbera — ríki og sveitarfélög — beinir til þessara erlendu miðla. Það er grátlegt að Alþingi reyni að skrapa saman nokkur hundruð milljónir í fjölmiðlastyrki á meðan 15 milljarðar streyma úr landi. Hve stór er hlutur ríkis, undirstofnana og sveitarfélaga sem auglýsa grimmt á Facebook, YouTube, TikTok og víðar? Við eigum hreinlega að banna opinberum stofnunum að auglýsa á þessum erlendu miðlum. Það myndi skipta miklu fyrir íslenska fjölmiðla að fá það fé inn í innlenda fjölmiðlakerfið. Og skila árangri samstundis. Stjórnmálaflokkar, sem eru nær einvörðungu fjármagnaðir af skattfé, ættu sömuleiðis að athuga sinn gang. Alvarlega.

Vangaveltur um að skattleggja þessi erlendu auðfyrirtæki leiða ekki til neins. Skjótvirkasta leiðin er að hið opinbera hætti einfaldlega að beina auglýsingafé til útlendra miðla sem hvorki hafa hér lögheimili né greiða skatta. Þessum sjónarmiðum hef ég haldið á lofti lengi og nú stíga til dæmis héraðsmiðlarnir fram og taka kröftuglega undir. Menningarráðherra hefur einnig hvatt stofnanir sem undir hann heyra til að taka af skarið í þessu efni, sem er vel.

Forskot RÚV ?

Menn tala oft um forskot RÚV vegna útvarpsgjaldsins. Útvarpsgjaldið (á einstakling) jafngildir um 60 krónum á dag fyrir Rás 1, Rás 2, sjónvarp og vefmiðil.

Í samanburði við alþjóðlega auðhringa er þetta sáralítið og mig grunar að tugir þúsunda íslenskra heimila borgi mun meira til erlendra miðla fyrir afþreyingu. Þessi 60 króna daglegi kostnaður er til dæmis á pari við eina tónlistarveitu, Spotify, en lægri en áskrift að Netflix, sem kostar gjarnan 75 til 100 krónur á dag. (Um 70% íslenskra heimila eru með Netflix). Storytel, sem hefur einokunarstöðu á hljóðbókamarkaði og hefur höggvið stór skörð í íslenska bókaútgáfu, kostar tvöfalt meira en RÚV, eða yfir 130 krónur á dag.

Íslenskir miðlar sem óska eftir stuðningi almennings, eins og Gímaldið, Heimildin og Samstöðin, eru í beinni samkeppni um tíma, athygli og peninga neytenda og telja sig þurfa mun hærri mánaðarleg framlög (3.000–4.000 kr.) en nemur útvarpsgjaldinu. Og svo er það staða kvikmyndagerðar í landinu sem ekki er skárri.

Einkareknu risarnir bjóða sérhæfða afþreyingu, en RÚV rekur almannaþjónustu sem innifelur mikilvæga samfélagslega innviði: neyðarvakt, sjálfstæða innlenda fréttastofu, varðveislusafn íslenskrar tungu og menningar - og nýsköpun - ásamt dagskrárgerð fyrir börn á okkar eigin tungumáli.

Eru 60 krónur á dag mikið eða lítið? Síðast þegar ég keypti mér kaffibolla á veitingahúsi kostaði hann 1.070 krónur.

Blanda ð menningarhagkerfi

Ræðum þetta í víðara samhengi: Forskot Ríkisútvarpsins er af sama toga og forskot Landspítalans til að lækna fólk, eða Þjóðleikhússins til að setja upp sýningar. Harpa fær stuðning til tónleikahalds og bókasöfnin okkar lána börnum bækur með opinberum stuðningi. Þetta er okkar sameiginlega framlag til að búa í sjálfstæðu og menningarlegu landi. Það skapar okkur menningarlegt forskot miðað við að við gætum allt eins verið 400 þúsund manna úthverfi einhvers staðar á meginlandi Evrópu. Við búum í blönduðu hagkerfi og blönduðu menningarhagkerfi – sem betur fer. Að viðskiptavæða alla fjölmiðlun í miðjum markaðsbresti væri glapræði.

Og höfum þetta á hreinu: Í þessum alþjóðlega veruleika er almannaútvarpið okkar á skipulögðu undanhaldi.

Bla ðamennska í h æ ttu

Þá verð ég að nefna hrunið í blaðamannastétt á Íslandi. Á undanförnum árum hefur starfandi blaðamönnum fækkað gríðarlega á meðan upplýsingafulltrúum og almannatenglum hjá hinu opinbera og í stórfyrirtækjum hefur fjölgað stórkostlega.

Þetta fólk hefur atvinnu af því að fóðra sífellt veikari fjölmiðla á sérhannaðri útgáfu veruleikans. Þegar fjölmiðlar veikjast missa þeir beint, gagnrýnið samband við valdhafa og verða fyrir vikið auðveldari bráð fyrir hagsmunaaðila sem skapa sína eigin „sögu“. Þetta er hættulegt lýðræðinu. Íslensk framvindusaga verður smátt og smátt vefur sem ótal spunameistarar spinna á opinberum og einkareknum smáritstjórnum í skjóli auðs og valda.

Frá sjónarhóli almennings eru þessir sífellt veikari fjölmiðlar - þar með talið Ríkisútvarpið - orðnir vanfærir um að draga upp sannferðuga mynd af landi, þjóð og heiminum eins og hann er. Þetta er hin raunverulega fjölmiðlakreppa. En eins og venjulega eru Íslendingar, ein ríkasta þjóð í heimi, helteknir af svokölluðum „rekstrarvanda“. Fyrirgefið hreinskilnina: Kreppa fjölmiðlunar á Íslandi er í upplýsingakreppa, menningarskortur og lýðræðishalli.

Ritstj ó rn fr á æðri máttarv ö ldum

Svokallaðir „samfélagsmiðlar“ eru að stórum hluta rangnefni. Þeir eru oftar en ekki áróðurs- og peningamaskínur undir stjórn fárra auðkýfinga sem starfa í takt við sín eigin hagsmunabönd, og láta sig íslenska menningu og sjálfstæði nákvæmlega engu varða. Margoft hefur sannast að þeir eru þægilegir Trjóuhestar í ógagnsæju fjármagns- og áróðurskerfi til að seilast til áhrifa .þar sem skoðanamyndun fer fram.

Mér dettur ekki í hug að lasta tækni og fyrirbæri eins og Facebook, Google og YouTube í sjálfu sér. Gagnsemi þeirra sannast á því að stór meirihluti Íslendinga nýtir sér þessa miðla. Margir eru líka í áskriftum að erlendum miðlum til að fá boðlegar fréttir af heiminum; hlaða niður gæðabókmenntum, kynna sér heimspressuna og vísindagreinar. Þetta er jákvæða hliðin á því að lifa og starfa á alþjóðlegum menningarmarkaði. Hér úti í ballarhafi getum við verið heimsborgarar, stækkað heimsmyndina og notið margs þess besta.

Hið agnarsmáa samfélag Íslendinga mun aldrei ráða við eða stjórna þeirri þróun sem að mörgu leyti er ógnvænleg á svo margan hátt á hinum alþjóðlega skemmti- og áróðursmarkaði. Við getum hins vegar boðið upp á góða valkosti fyrir þjóðina. Hlutverk íslenskra fjölmiðla og almannaútvarps er ekki ólíkt því sem héraðsmiðlar á smærri skala veita: Að þjóna fólkinu í kringum sig, byggja upp menningarauð á staðbundnum forsendum, tala okkar tungumál og tengja fólk traustum böndum.

Stöðu Ríkisútvarpsins þarf að ræða og skoða í þessu stóra samhengi. Ég sé ekki betur en að við þurfum að gera stórauknar kröfur til Ríkisútvarpsins í þágu allra landsmanna – og framlag til þeirrar lýðræðis- og menningarvaktar má sannarlega kosta aðeins meira en 60 kr. á dag.

Höfundur er formaður stjórnar Ríkisútvarpsins.