Allir ó­sáttir við PISA – en hvað er hægt að gera?

Þá höfum við séð nýjustu niðurstöðurnar úr PISA könnuninni sem lögð var fyrir nemendur í 10.bekk 2025. En PISA kannanir eru lagðar fyrir á vegum OECD og byggja á því að nemendur nýti þekkingu sína og rökhugsun við lausn fjölbreyttra verkefna. Það sem kemur fyrst upp í huga minn sem hugsanlegar skýringar fyrir slöku gengi eru vangaveltur um gæði námsefnis, þá leiðsögn sem fagnámskrár eiga að gefa og um fagþekkingu kennara í PISA greinum. Við dölum enn þó nokkuð þegar kemur að lesskilningi og stærðfræði en ekki eins mikið í náttúrugreinum (vísindum). En gleymum ekki að horfa á og gleðjast yfir þeim þáttum sem koma jákvætt út eins og t.d. seigla nemenda er hér mikil, líðan þeirra almennt góð, þeir meta sig bjartsýna, krakkarnir telja sig í jákvæðu sambandi við kennara og eiga auðvelt með að fá aðstoð.

En hver er ástæðan fyrir þessari stöðu?

Nú tekur þjóðin sig til og tjáir sig og enn og aftur verður talað um „átak“ – hugsanlega hristir það upp í kerfinu í einhvern tíma en verður málum fylgt eftir eða fjarar „átakið“ út eins og svo mörg önnur? Áður en ég snéri mér nær alfarið að náms- og starfsráðgjöf kenndi ég í um 20 ár tvær núverandi PISA greinar, stærðfræði og náttúrufræði, á unglingastigi en fylgdist eðlilega alltaf mjög vel með því hvaða námsefni var verið að nota og var tiltækt. En af hverju komum við svona illa út í þeim hluta könnunarinnar sem snýr að námsgreinunum? Þó svo að það sé gagnlegt að sjá okkur í samanburði við önnur lönd þá er ekki síður gagnlegt að sjá framvinduna hjá okkur í gegnum árin. Ástæður stöðunnar eru margar og margvíslegar – hér kemur til ýmislegt í ytra umhverfi barnanna okkar og það þarf ekki að fara mörgum orðum um heimavöllinn og aðkomu foreldra. Svo eru ýmsir aðrir þættir sem horfa þarf til eins og t.d. sá „andi“ sem fylgt hefur þessari könnun, því viðhorf skipta miklu máli. En höfum það líka hugfast að hér á landi tekur 78% af árgangnum þessa könnun, á hinum Norðurlöndunum er þetta 6 – 9% og fer í öðrum löndum alveg niður í 1% og jafnvel 0,2% í Bandaríkjunum. Auðvitað getur þetta haft einhver áhrif ef “allir” hér fara í þessa könnun sökum þess hve fá við erum og með mjög fjölbreyttan nemendahóp í almennum grunnskólum. Í fjölmennari löndum er ákv. hlutfall valið og í ýmsum löndum er ekki eins mikil breidd nemenda í almennum skólum. Áhugavert væri að fá frekari upplýsingar frá öðrum löndum í OECD hvað varðar val nemenda og samsetningu.

Hvar eru þröskuldarnir?

Auðvitað er það lykilatriði að skapa skólum ákjósanlegt umhverfi og gera kröfur til ytri og innri þátta í skólastarfi. Mitt mat er að yfirvöld menntamála verði að horfa fyrst og fremst á þrjú mikilvæg atriði, þ.e. það námsefni sem kennarar hafa úr að moða, hvort hæfniviðmið Aðalnámskrár grunnskóla í þessum þremur greinum séu nægilega skýr og svo verður að spyrja þeirrar spurningar hvort fagleg kunnátta kennara í þessum námsgreinum sé nægileg.

Tekur framboð á námsefni mið af skýrri námskrá?

Ég tel að skortur á innihaldsríku og fjölbreyttu námsefni skipti hér miklu máli, ekki bara út frá PISA heldur almennt út frá kröfum um góða menntun nemenda. Væri ekki áhugavert að fá erlent námsefni frá nokkrum ólíkum löndum innan OECD til skoðunar og bera það saman við okkar námsefni? Hvað er eins eða svipað og hvað er öðruvísi – uppbygging, innihald og nálgun? Hugsanlega heftur þetta verið gert á markvissan hátt – og ef svo er þá væri gott að fá að sjá niðurstöðu þeirrar greiningar. Væri ekki á sama hátt áhugavert að skoða og bera saman námskrárnar – hvað er líkt og hvað er ólíkt? Fyrst við erum í þessum alþjóðlega samanburði og leggjum upp úr góðum árangri og stöðu okkar nemenda þarf grunnlínan að vera sambærileg.

Í námskrám viðkomandi námsgreina þarf að koma skýrt fram hvað á að kenna eða vinna með á unglingastigi, hvaða hæfni er gert ráð fyrir að nemendur búi yfir. Ég tel að við þurfum að yddað mun betur orðalag og áherslur og einfaldað og fækkað til muna undirköflum í hverri námsgrein, en eins og þetta er núna er þetta flókið og yfirgripsmikið. Síðan þarf auðvitað að skoða hvort það námsefni sem kennurum stendur til boða og þeir eru að nota endurspegli þær áherslur sem fram kom í námskrá. Eru menntamálayfirvöld að kanna með reglubundnum og markvissum hætti hvað verið er að kenna í þessum greinum vítt og breitt um landið?

Búa fagkennarar í þessum greinum yfir nægilegri hæfni?

Einnig þarf virkilega að skoða kennaranámið m.a. hvernig valgreinarnar eru byggðar upp, greinar sem verða væntanlega kennslugreinar viðkomandi kennaranema. Gera þarf kröfur til kennaranema um víðtæka og djúpa þekkingu og hæfni í sínum valgreinum. Jafnframt má bjóða strax upp á námskeið fyrir starfandi kennara í íslensku, stærðfræði og náttúrufræði sem vilja dýpka kunnáttu sína og efla sig í starfi. Námskeið sem þessi falla vel að þeirri símenntun sem kennarar þurfa að sinna og væri því hvalreki.

Það þarf að forgangsraða!

Í mínum huga er það þrennt sem þarf að endurskoða, þ.e. námskráin, námsefnið og menntun kennara. Við þurfum líka að horfa á allt grunnskólastigið, ekki bara síðasta árið því grunnurinn er lagður mikið fyrr. En við vitum að þetta tekur allt langan tíma og kostar mikið og er alls ekki til þess fallið að vinna í einum grænum. Ekkert af þessu er hrist fram úr erminni svo vel sé - því þarf að forgangsraða. Það þarf að liggja fyrir hvað t.d. „vantar“ í núverandi námsefni og ég vona að sú vinna að forgangsröðun sé nú þegar hafin. Ég vil nefna að það ætti að setja í forgang námskeið fyrir kennara, vinna með foreldrasamtökum grunnskólanemenda og heyra frá þeim hvernig hægt sé að fá foreldra á vagninn, það þarf ákv. ímyndarvinnu hvað varðar þessa könnun – sýna fram á gildi hennar þó svo að hver og einn nemandi fái ekki einkunn, skoða viðmiðunarstundaskrá því hugsanlega þarf að breyta vægi námsgreina og fl. þarf að skoða strax og vinnast í góðri samvinnu við þá sem málið varðar. Þetta er allt mjög mikilvægt í mínum huga en enn og aftur – ekki bara út af PISA heldur til að tryggja nemendum góða menntun.

Höfundur er fv. kennari og náms- og starfsráðgjafi.