For­tíðin vann

Ég vaknaði daginn eftir kosningar með eina setningu í höfðinu: Fortíðin vann.

Ég á ekki við að fólkið sem sagði nei sé fast í fortíðinni og alls ekki að landsbyggðin sé afturhaldssöm. Slíkar skýringar segja lítið og eru mest til þess fallnar að fólk hætti að hlusta. Niðurstaðan var skýr. Nei vann og sú niðurstaða gildir.

En það er samt þess virði að spyrja hvað það var sem vann.

Í viðtölum við kjósendur fyrir kosningar heyrðust aftur og aftur kunnugleg orð. Við höfum alltaf gert þetta sjálf. Við erum sjálfstæð þjóð. Lausnin á að vera íslensk. Við vitum hvað við höfum. Einn viðmælandi orðaði þetta meira að segja þannig að hann vildi íslenska lausn „sama þótt hún sé góð eða ekki“.

Þarna er komið að einhverju sem snýst um meira en reglur frá Brussel, fiskveiðistefnu eða evruna. Þetta er hugmynd um sjálfstæði sem hefur lengi verið sterk á Íslandi: að síðasta orðið eigi að vera okkar og að íslenska leiðin sé að jafnaði öruggari en sú erlenda.

Samt hefur þessi skilningur á sjálfstæði ekki alltaf verið jafn sjálfsagður.

Þegar Bjarni Benediktsson varði inngöngu Íslands í EFTA árið 1969 lagði hann áherslu á að samstarf væri smáþjóðum ekki síður nauðsynlegt en stórþjóðum. Tuttugu árum síðar taldi Aldamótanefnd Sjálfstæðisflokksins, undir formennsku Davíðs Oddssonar, að hugsanlega væri skynsamlegast að óska eftir viðræðum um inngöngu í Evrópubandalagið, kanna hvaða skilyrði stæðu til boða og taka svo afstöðu. Ef niðurstaðan væri ekki ásættanleg hefðu engar brýr verið brotnar.

Það er merkilega líkt þeim rökum sem lágu að baki „já til að sjá“ árið 2026.

Síðan kom EES og breytti Evrópuumræðunni á Íslandi.

Við fengum aðgang að innri markaðnum, fjórfrelsið og stóran hluta þess regluverks sem fylgir markaðnum, án þess að ganga í Evrópusambandið. Samningurinn hefur reynst okkur vel og smám saman orðið svo hversdagslegur að við hættum að hugsa um hann sem Evrópusamþættingu.

EES varð íslenskt. ESB er áfram erlent.

Við höfum haft frjálst flæði launafólks í meira en þrjátíu ár og tökum stöðugt upp evrópskar reglur vegna EES, sem við höfum takmörkuð áhrif á. Samt var hægt í þessari kosningabaráttu að tala um evrópskan vinnumarkað og reglur frá Brussel eins og þetta væri eitthvað sem kæmi fyrst til sögunnar með ESB-aðild.

Það var því dálítið sérkennilegt að heyra stjórnmálamenn strax eftir kosningar tala um nauðsyn þess að styrkja EES-samstarfið og tryggja betur stöðu Íslands gagnvart Evrópu. Við höfnuðum því að kanna eina leið til nánara samstarfs en fórum nánast um leið að ræða hvernig bæta mætti hina.

Icesave skildi svo eftir annað spor í þessari sögu. Ólafur Ragnar Grímsson kom inn í kosningabaráttuna með ímynd forsetans sem hafði sagt nei þegar þrýstingur kom að utan og lagt málið í hendur þjóðarinnar. Fyrir marga varð Icesave að sönnun þess að lítið ríki gæti staðið í lappirnar gagnvart stærri ríkjum og haft betur.

Sagan er þó ekki alveg svona einföld. Ólafur Ragnar sat sjálfur í ríkisstjórn sem tók þátt í undirbúningi EES-ferlisins og gagnrýndi síðar EES meðal annars fyrir að veita Íslandi lítil áhrif. Þremur áratugum síðar var EES orðinn ein helsta ástæða þess að ekki þyrfti að kanna aðild frekar.

Kannski er þetta það sem ég á við með því að fortíðin hafi unnið. Ekki fortíðin nákvæmlega eins og hún var, heldur sú útgáfa hennar sem okkur hefur þótt þægilegast að halda í.

Í kosningabaráttunni komu mörg endurunninn gömul áhyggjuefni aftur upp. Fiskurinn, landbúnaðurinn, fullveldið, reglurnar, vinnumarkaðurinn, raforkan og jafnvel möguleg herskylda íslenskra ungmenna.

Sumt af þessu eru fyllilega málefnalegar spurningar. Það er eðlilegt að vilja vita hvað sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB gæti þýtt fyrir Ísland, hvernig íslenskur landbúnaður myndi standa að vígi eða hvað það þýddi fyrir lítið og sveiflukennt hagkerfi að leggja eigin gjaldmiðil til hliðar.

Annað var hins vegar ýkt eða rangt.

Það sorglega er, að hafnað var að leita svara, og við munum áfram búa við getgátur.

Þegar allt þetta var lagt saman var kjósandinn ekki lengur fyrst og fremst að velta fyrir sér hvort rétt væri að hefja viðræður og sjá hvaða samningur fengist. Hann var beðinn um að meta hættuna á að tapa fiskinum, landbúnaðinum, krónunni, fullveldinu eða einhverju enn meira.

Þar náði nei-hliðin yfirhöndinni. Já-hliðinni tókst aldrei almennilega að halda umræðunni við þá spurningu sem stóð á kjörseðlinum.

Landakortið eftir kosningar var líka athyglisvert. Reykjavík sagði já. Suðvesturkjördæmi sagði nei og nei-ið var enn sterkara í landsbyggðarkjördæmunum.

Það væri fráleitt að túlka það sem einhvers konar mælikvarða á upplýsingu eða skynsemi. Atvinnulíf er ólíkt, hagsmunir eru ólíkir og tengsl fólks við sjávarútveg, landbúnað og krónuna eru ekki þau sömu alls staðar. En munurinn er nógu skýr til að verðskulda meiri athygli en hann hefur fengið.

Svo eru peningarnir.

Í sjónvarpsumræðunum fyrir kjördag voru fulltrúar beggja fylkinga spurðir hvað baráttan hefði kostað. Hjá SJÁ voru nefndar 70 til 80 milljónir króna. Halldór Benjamín Þorbergsson sagði Áfram Ísland hafa miðað við 91 milljón og að endanleg fjárhæð yrði líklega eitthvað hærri.

Þarna var því vel á annað hundrað milljónum varið í eina þjóðaratkvæðagreiðslu.

Það er ekki sjálfkrafa vandamál. Kosningabarátta kostar peninga.

Vandinn er að við vitum ekki almennilega hvaðan þeir komu.

Þegar Halldór var spurður hvort Áfram Ísland myndi opna bókhaldið sagði hann að samtökin myndu fara að lögum. Hann benti síðan sjálfur á að stjórnvöldum hefði láðist að gera ráð fyrir því að baráttusamtökin þyrftu að skila bókhaldi til Ríkisendurskoðunar. Hann nefndi jafnframt trúnað við styrktaraðila sem vildu ekki láta nafns síns getið.

Þetta er galli á umgjörð kosninganna sem þarf að laga áður en næst verður gengið til þjóðaratkvæðagreiðslu.

Við höfum reglur um fjármögnun stjórnmálaflokka vegna þess að okkur finnst eðlilegt að almenningur geti séð hverjir leggja mikið fé til stjórnmálastarfsemi. Sama regla ætti að gilda þegar félög safna tugum milljóna til að hafa áhrif á þjóðaratkvæðagreiðslu.

Og það gildir auðvitað um báðar fylkingar.

Opnum bókhaldið hjá báðum.

Feneyjanefnd Evrópuráðsins hefur lagt áherslu á gagnsæi í fjármögnun þjóðaratkvæðagreiðslna. Það ætti ekki að vera umdeild regla. Kjósendur eiga að geta séð ekki aðeins hverjir flytja skilaboðin heldur hverjir greiða fyrir að koma þeim á framfæri.

Bandaríkin eru ágætt víti til varnaðar.

Árið 2010 féll dómur í Hæstarétti Bandaríkjanna í máli sem kennt er við Citizens United. Með honum voru felldar niður takmarkanir á sjálfstæðum kosningaútgjöldum fyrirtækja og verkalýðsfélaga. Dómurinn heimilaði ekki ótakmörkuð bein framlög til frambjóðenda, en ásamt öðrum dómsúrlausnum opnaði hann leið fyrir svokölluð Super PAC-samtök sem geta tekið við gríðarlegu fé og varið því í kosningabaráttu.

Afleiðingarnar sjást vel í bandarískum stjórnmálum. Í kosningunum 2024 fóru að minnsta kosti 1,9 milljarðar dala inn í alríkiskosningar frá samtökum sem upplýstu ekki hverjir raunverulegir styrktaraðilar þeirra voru. Þar er talað um „dark money“.

Peningar kaupa auðvitað ekki atkvæði með beinum hætti. Þeir kaupa hins vegar eitthvað sem getur reynst næstum jafn mikilvægt: stöðuga sýnileika, fleiri auglýsingar, meiri endurtekningu, aðgang að gögnum, markhópagreiningu og möguleikann á að ákveða hvaða mál kjósendur hugsa mest um síðustu dagana fyrir kosningar.

Ísland er ekki Bandaríkin og við erum langt frá því ástandi. En á meðan við erum langt frá slíku ástandi er skynsamlegt er að setja reglurnar.

Kjósandinn á rétt á að vita hver borgar fyrir að sannfæra hann.

Og þá er erfitt að komast hjá annarri spurningu. Hver hafði hag af því að núverandi kerfi héldist óbreytt?

Krónan kemur ekki eins við alla. Stór útflutningsfyrirtæki með tekjur í evrum eða dollurum og aðgang að erlendu fjármagni standa öðruvísi að vígi en fjölskyldur með laun, sparnað og húsnæðislán í krónum. Það segir ekkert um hvatir hvers einstaks nei-kjósanda og er ekki rök fyrir því að allir sem vilja halda í krónuna séu að verja sérhagsmuni.

En það væri jafn fráleitt að láta eins og engir stórir efnahagslegir hagsmunir séu bundnir óbreyttu kerfi.

Þess vegna skiptir aftur máli að vita hver lagði peningana fram.

Svo eru símtölin.

Eftir kosningar hafa margir lýst símtölum frá Áfram Íslandi. Sumir segja að þeim hafi verið sagt að verið væri að kjósa með eða á móti ESB-aðild. Aðrir lýsa fullyrðingum um fullveldi, landbúnað eða afleiðingar já-atkvæðis. Nokkrar frásagnir snúa sérstaklega að ungu fólki og tali um herskyldu eða evrópskan her.

Við vitum ekki hversu útbreitt þetta var, hvernig úthringingunum var stýrt eða hvort ákveðnir hópar fengu sérstök skilaboð. Það þarf því að gæta að því að draga ekki stærri ályktanir en gögnin leyfa.

En frásagnirnar eru orðnar nógu margar til að eðlilegt sé að fá svör við nokkrum einföldum spurningum. Hvaðan komu símanúmerin? Hvernig voru þeir sem hringt var í valdir? Voru mismunandi handrit notuð? Og hvað kostaði þessi hluti baráttunnar?

Það er sérstaklega áhugavert vegna þess hversu mikið afstaða yngsta kjósendahópsins breyttist undir lok baráttunnar.

Það væri þó of þægilegt fyrir já-hliðina að kenna peningum, rangfærslum eða símtölum um ósigurinn.

Hún þarf líka að líta í eigin barm.

Já-hliðin bauð upp á ferli. Hún talaði um að afla upplýsinga, klára samning og taka síðan afstöðu. Nei-hliðin talaði um það sem við ættum, það sem gæti tapast og rétt okkar til að ráða okkur sjálf.

Í lok sjónvarpsumræðunnar fyrir kosningar sagði Sólveig Anna að við gætum gert hlutina sjálf og þyrftum ekki að leita til annarra til að bjarga okkur. Halldór Benjamín sagði að enginn væri betur til þess fallinn að taka ákvarðanir fyrir Íslendinga en Íslendingar sjálfir.

Það var sú frásögn sem vann.

Að minnsta kosti núna.

EES verður áfram okkar leið inn á innri markað Evrópu og aðildarviðræður verða ekki teknar upp á næstu árum. En heimurinn stendur ekki kyrr. Viðskipti, öryggi, orka, tækni og varnarmál breytast og Evrópa með. Í Noregi er hafin umræða um Evrópumál.

Þess vegna held ég ekki að 29. ágúst hafi verið síðasta svar Íslendinga við Evrópuspurningunni.

Það var svarið okkar núna.

Þegar spurningin kemur næst væri þó æskilegt að við vitum að minnsta kosti hver borgar fyrir svörin.

Baldur Johnsen er stjórnendaráðgjafi og fyrrverandi upplýsingatæknistjóri Landspítala. Hann hefur starfað við stjórnun, tækni og heilbrigðismál á alþjóðavettvangi um áratugaskeið og býr nú í Noregi.

Heimildir

Landskjörstjórn / RÚV, ágúst 2026. Opinber úrslit og umfjöllun um þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst 2026, þar á meðal heildarniðurstaða, kjörsókn og skipting atkvæða eftir kjördæmum.

Bjarni Benediktsson, 1969. Ræða við setningu 18. landsfundar Sjálfstæðisflokksins, birt í landsfundargögnum flokksins. Þar fjallar Bjarni meðal annars um EFTA, einangrun og mikilvægi alþjóðlegs samstarfs fyrir smáþjóðir. Frumgögn varðveitt á Tímarit.is.

Aldamótanefnd Sjálfstæðisflokksins, 1989. Drög að greinargerð um nokkra þætti sjálfstæðisstefnunnar, lögð fyrir 28. landsfund Sjálfstæðisflokksins 5.–8. október 1989. Í skýrslunni var meðal annars rætt um þann möguleika að óska eftir viðræðum um aðild Íslands að Evrópubandalaginu og láta endanlega afstöðu ráðast af þeim skilyrðum sem fengjust.

Alþingi – Alþingistíðindi, 1989–1991. Umræður um Evrópubandalagið, EFTA og EES, þar á meðal tilvísanir í niðurstöður Aldamótanefndar Sjálfstæðisflokksins og umræður um stöðu Íslands gagnvart Evrópusamstarfi.

Evrópska efnahagssvæðið – EFTA/EES. Opinber gögn um EES-samninginn, fjórfrelsið, þátttöku Íslands í innri markaði Evrópu og innleiðingu EES-gerða frá gildistöku samningsins 1994.

Feneyjanefnd Evrópuráðsins, 2022. Revised Code of Good Practice on Referendums, CDL-AD(2022)015. Þar er meðal annars fjallað um gagnsæi í fjármögnun þjóðaratkvæðagreiðslna, reglur um framlög og útgjöld og mikilvægi óháðs eftirlits.

Federal Election Commission, Bandaríkjunum. Gögn og leiðbeiningar um niðurstöðu Hæstaréttar Bandaríkjanna í Citizens United v. Federal Election Commission frá 2010 og áhrif dómsins á sjálfstæð pólitísk útgjöld fyrirtækja og verkalýðsfélaga.

Massoglia, Anna, 2025. „Dark Money Hit a Record High of $1.9 Billion in 2024 Federal Races.“ Brennan Center for Justice, 7. maí 2025. Greining á umfangi ógegnsærrar pólitískrar fjármögnunar í bandarísku alríkiskosningunum 2024 og þróuninni frá Citizens United.

Pino, Marina og Julia Fishman, 2025. „Fifteen Years Later, Citizens United Defined the 2024 Election.“ Brennan Center for Justice, 14. janúar 2025. Greining á áhrifum Citizens United á Super PACs, stórstyrktaraðila, kosningaútgjöld og stöðu mjög auðugra einstaklinga í bandarískum stjórnmálum.

Sjónvarpsumræður fylkinganna fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna, ágúst 2026. Umræður fulltrúa SJÁ og Áfram Íslands þar sem meðal annars var rætt um kostnað kosningabaráttunnar, fjármögnun hennar og hvort bókhald samtakanna yrði gert opinbert. Fulltrúi Áfram Íslands sagði þar jafnframt að stjórnvöldum hefði „láðist að hugsa fyrir því“ að slík samtök þyrftu að skila bókhaldi til Ríkisendurskoðunar.

RÚV/Gallup, júní–ágúst 2026. Skoðanakannanir um afstöðu til aðildarviðræðna, þar á meðal breytingar á afstöðu yngsta kjósendahópsins í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar.

Frásagnir um úthringingar í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar, ágúst–september 2026. Safn opinberra frásagna einstaklinga á samfélagsmiðlum, þar á meðal frá fólki sem lýsir eigin símtölum frá Áfram Íslandi og frá foreldrum eða aðstandendum ungs fólks. Frásagnirnar eru notaðar sem grundvöllur fyrir spurningar um umfang, markhópa og framkvæmd úthringinga en ekki sem sönnun fyrir miðstýrðu átaki eða ákveðnu umfangi.

Höfundur er Íslendingur búsettur í Noregi, þar sem hann starfar sjálfstætt að nýsköpun og sem ráðgjafi í stjórnenda- og framkvæmdahlutverkum á sviði sprotafyrirtækja, heilbrigðistækni, stafrænnar umbreytingar og gervigreindar. Hann er fyrrverandi sviðsstjóri upplýsingatækni Landspítala og hefur um árabil starfað við stjórnun, stefnumótun, þróun og innleiðingu tæknilausna í heilbrigðisþjónustu og alþjóðlegu rekstrarumhverfi.