Á matur að vera ó­dýr?

Eitt af mörgu sem hefur verið notað til að færa rök fyrir því að þjóðin eigi að segja já við áframhaldandi viðræðum um inngöngu í Evrópusambandið er að við það muni matarkarfan verða ódýrari á Íslandi. En eru það rök sem standast skoðun og erum við tilbúin að fórna þeim gæðum sem fylgja íslenskum landbúnaðarvörum?

Öll vitum við að á Íslandi gilda strangar reglur um velferð dýra og sýklalyfjanotkun er með því minnsta sem þekkist í landbúnaði á heimsvísu. Rekjanleiki matvöru er mikilvægur og þegar við neytum íslenskra matvæla getum við verið viss um að matvaran er framleidd við aðstæður sem við getum öll verið ánægð með. En hvað er það sem gerir íslenskan mat eins og mjólk eða nautakjöt dýrari en í mörgum löndum sem við berum okkur saman við?

Eitt af því sem er nefnt er hversu norðarlega á jarðkringlunni við erum, sumarið sé stutt og hingað þurfi að flytja vörur eins og olíu, áburð og kjarnfóður langa leið yfir sjó. Við erum ekki að fara að breyta því við inngöngu í ESB. Aftur á móti eru aðrir þættir sem gætu breyst við inngöngu í ESB.

Ein sterkustu rökin fyrir inngöngu í ESB er upptaka Evru sem gjaldmiðils og lægri vaxtakostnaðar sem fylgi henni í stað íslensku krónunnar. Samkvæmt niðurstöðum úr rekstrargreiningu kúabúa á Íslandi undanfarin ár hafa vaxtagjöld verið rúmlega 10% af heildartekjum í rekstrinum. Þannig mun það breyta miklu fyrir afkomu bænda ef við náum að losna við verðtryggingu lána og fáum svipaða vexti og bændur sem núna eru í ESB. Lækkun vaxta mun ekki bara hafa áhrif bændur sjálfa heldur mun það einnig hafa áhrif á rekstur allra fyrirtækja sem tengjast landbúnaði. Birgjar sem bændur kaupa rekstrarvörur af og þeir sem selja bændum dráttarvélar, mjaltaþjóna, innréttingar, fjós o.s.frv. munu geta fjármagnað sig á ódýrari hátt sem ætti að skila sér í minni kostnaði fyrir bændur. Afurðarstöðvar bænda gætu þannig líka fjármagnað sig með hagkvæmari hætti. Einnig mætti ætla að heild- og smásalar sem selja vörur bænda gætu líka lækkað sinn fjármagnskostnað og þannig boðið neytendum vörur bænda á lægra verði. Annað sem líka tengist gjaldmiðlinum er að erlendar vörur sem bændur kaupa af innlendum endursölum þarf í mörgum tilvikum að greiða áður en varan leggur af stað til Íslands vegna þeirrar gengisáhættu sem fylgir íslensku krónunni. Þessi áhætta og gengisálag mun hverfa ef Ísland tekur upp Evru sem gjaldmiðil.

Fleira má telja til þegar kemur að hagræðingu í landbúnaði. Þannig hefur gríðarlegur árangur náðst í eldi á holdagripum eftir að hingað var byrjað að flytja inn erlenda fósturvísa af Aberdeen Angus kyni sem síðan hafa verið nýttir til að rækta stærri holdagripi með meiri vaxtarhraða en þekkist hjá íslenska kúakyninu. Vaxandi hlutfall mjólkurframleiðenda hefur viljað nýta sér sömu tækni til að fá afurðarmeiri og betri gripi til framleiðslu mjólkur á Íslandi. Fordæmið úr kjötframleiðslunni hljóta bændur að þurfa að nýta sér einnig í mjólkurframleiðslunni. Vart þarf að taka fram að vegna sérstakrar stöðu hvað varðar einangrun landsins og þá fáu búfjársjúkdóma sem á Íslandi eru þá kæmi aldrei til greina að opna landið fyrir innflutning á lifandi dýrum.

Tollvernd sem íslenskur landbúnaður býr núna við er ekki náttúrulögmál en hún gerir það að verkum að innlend framleiðsla á erfiðara með að keppa við innflutning komi til breytinga á verndinni. Þess vegna væri æskilegra að styrkja bændur um hærri upphæðir, þannig að hlutfall afurðarverðs af tekjum bænda sé lægra. Bændum verði bætt lægra afurðaverð upp með auknum styrkjum, bæði frá Evrópusambandinu og íslenska ríkinu. Færa má sterk rök fyrir því að íslenskir bændur eigi heimtingu á auknum styrkjum. Vegna þess að ef Evra verður tekin upp mun vaxtakostnaður íslenska ríkisins af erlendum skuldum og þeim gjaldeyrisvaraforða sem Seðlabankinn þarf að hafa til að verja gengi íslensku krónunnar minnka.

Landbúnaðarstefna Evrópusambandsins tekur meira mið af byggðarþróun í löndum Evrópusambandsins miðað við hvernig kerfið er byggt upp á Íslandi. Hér á landi fer lang stærstur hluti styrkja ríkisins til kúa og sauðfjárbænda, auk garðyrkju. Einungis litlu fjármagni er ráðstafað til fjárfestinga og nýliðunar. Staðan í dag er þannig að meðalaldur bænda fer að nálgast ellilífeyrismörk og þegar aðbúnaðarreglugerðir hafa verið hertar hefur ekki fengist nægt fjármagn til að koma til móts við bændur í öllum greinum landbúnaðarins. Byggðarsjónarmið, auknir styrkir til nýliðunar og fjárfestinga eru þrír lykil þættir sem íslenskir bændur geta horft til ef Ísland verður aðili að ESB.

Oft vill gleymast hversu mikil tækifæri liggja í íslenskum landbúnaði. Einungis hluti þess góða ræktunarlands sem við eigum er í dag nýttur til framleiðslu á okkar einstöku landbúnaðarvörum. Við höfum mikil tækifæri ef við horfum jákvæð til framtíðar og þó matur eigi ekki að vera ódýr þá er óþarfi fyrir okkur að gera hann dýrari en hann þarf að vera.

Höfundur er bóndi.