Kerfislægt virðingarleysi – Þegar sparað er í velferð en verðmæti sameignar renna annað

Sigurður Sigurðsson skrifar 23. ágúst 2026 11:01

Samfélög verða ekki aðeins dæmd eftir því hversu mikil verðmæti þau skapa heldur hvernig þau ráðstafa þeim. Þar er einn mælikvarði öðrum mikilvægari - hvernig samfélagið kemur fram við fólk sem hefur minnsta möguleika á að verja efnahagslega stöðu sína sjálft — aldraða, öryrkja, sjúka og tekjulágt fólk.

Á Íslandi birtist nú áleitinn mótsögn. Annars vegar er rætt um hækkandi kostnað við velferð, nauðsyn aðhalds, aukna kostnaðarþátttöku og gjaldskrárhækkanir. Hins vegar hefur þjóðin um áratugaskeið heimilað einkaaðilum að nýta eina verðmætustu sameiginlegu auðlind sína án þess að fyrir liggi að eigandinn — þjóðin — hafi fengið fullt markaðstengt endurgjald fyrir afnotin.

Þetta eru ekki sami fjárlagaliðurinn. Það er mikilvægt að segja það skýrt. En þetta er sama spurningin um forgangsröðun úr sama sjóðnum.

Áður en stjórnvöld segja við aldraðan einstakling að matur, húsnæði eða þjónusta verði að hækka vegna kostnaðar verður samfélagið að mega spyrja - Hversu ákveðin er sama krafa um kostnaðarvitund og endurgjald þegar sameiginlegum verðmætum þjóðarinnar er ráðstafað?

Stjórnarskráin

Í 76. gr. stjórnarskrárinnar segir:

„Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og hliðstæðra atburða.“

Þetta þýðir ekki að stjórnarskráin ákveði tiltekna krónutölu lífeyris eða að sérhver gjaldskrárhækkun sé stjórnarskrárbrot. Alþingi hefur verulegt svigrúm við mótun almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar. En svigrúmið er ekki merkingarlaust. Að baki 76. gr. stendur sú grundvallarhugmynd að fólk sem getur ekki tryggt framfærslu sína sjálft eigi rétt á raunverulegu félagslegu öryggisneti.

Jafnræðisregla 65. gr. stjórnarskrárinnar bætist þar við. Hún þýðir ekki að allar kostnaðarhækkanir sem bitna á öldruðum eða öryrkjum séu ólögmætar. En stjórnvöld verða að geta réttlætt mismunandi meðferð fjármuna með málefnalegum sjónarmiðum og samfélagið má gera ríkar kröfur til ákvarðana sem hafa sérstaklega mikil áhrif á fólk með lítið fjárhagslegt svigrúm.

Ísland er auk þess aðili að alþjóðasamningi Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Þar er viðurkenndur réttur til viðunandi lífskjara, þar á meðal matar og húsnæðis. Eftirfarandi ráðstafanir í félagslegum réttindum kalla á sérstaklega vandaðan rökstuðning. Þetta er sá réttindarammi sem íslensk stjórnvöld hafa sjálf skuldbundið sig til að starfa innan.

Tölurnar segja merkilega sögu

Opinber gögn Tryggingastofnunar sýna umfangið. Árið 2025 námu heildargreiðslur vegna ellilífeyris um 122,6 milljörðum króna og greiðslur vegna örorkulífeyris um 85,3 milljörðum. Þetta eru heildargreiðslur viðkomandi greiðsluflokka, meðal annars tekjutrygging, heimilisuppbót og aðrar uppbætur.

Á verðlagi ársins 2025 voru ellilífeyrisútgjöld samkvæmt samræmdri gagnaröð um 41,8 milljarðar árið 2005 en 122,6 milljarðar árið 2025. Raunútgjöldin hafa því nær þrefaldast á tuttugu árum. Samsvarandi útgjöld vegna örorkulífeyris fóru úr um 30,2 milljörðum í 85,3 milljarða.

Þetta er ekki merki um bruðl. Þjóðin eldist. Lífeyrisþegum fjölgar. Framfærsla kostar peninga. Röng spurning er - Hvers vegna kostar þetta svona mikið? Rétta spurningin er - Hvar ákveðum við að spara þegar samfélagslegir fjármunir eru takmarkaðir — og hvar ákveðum við að innheimta ekki fullt endurgjald fyrir verðmæti sem þjóðin á?

Þegar „sparnaður“ færist yfir á einstaklinginn

Ef opinber aðili lækkar eigin kostnað með því að hækka gjald á aldraðan einstakling hefur samfélagið ekki endilega sparað eina krónu. Kostnaðurinn hefur einfaldlega færst. Hann hverfur úr einum dálki opinbers bókhalds og birtist í heimilisbókhaldi einstaklings sem hefur oft litla eða enga möguleika á að auka tekjur sínar. Þetta er grundvallarmunurinn á bókhaldslegum sparnaði og þjóðhagslegum eða opinberum sparnaði.

Sama á við ef skortur á hjúkrunarrýmum leiðir til þess að einstaklingur dvelur annars staðar í kerfinu við meiri kostnað, eða fjölskylda tekur að sér umönnun sem opinber tölfræði verðleggur ekki. Kostnaðurinn er enn til. Hann hefur aðeins skipt um greiðanda.

Dæmin eru ekki fjarlæg. Um 725 einstaklingar biðu eftir hjúkrunarrými í lok árs 2025 og meðalbiðtími var um 148 dagar. 70% hækkun á matarþjónustu eldri borgara hjá Reykjavíkurborg tekur gildi 1. september 2026.

Allar stórar ákvarðanir um skerðingu þjónustu eða hækkun gjalda ættu því að standast einfalt próf - Hver sparar, hver borgar og hver er heildarkostnaður samfélagsins?

Svo kemur fiskurinn

Í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða nr. 116/2006 segir að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar. Ef þjóðin á auðlindina hlýtur að vera eðlilegt að spyrja hvað hún fær greitt fyrir aðgang að henni.

Sjávarútvegur skapar mikil verðmæti og hefur gríðarlega þýðingu fyrir íslenskt efnahagslíf. Það á að viðurkenna. Arðsemi fyrirtækja er ekki sjálfkrafa auðlindarenta og það væri jafn rangt að gera allan hagnað sjávarútvegs að eign þjóðarinnar. En takmörkuð náttúruauðlind getur skapað auðlindarentu — verðmæti umfram það sem þarf til að standa undir eðlilegum rekstrarkostnaði, fjármagni og áhættu. Þar verður eignarhald þjóðarinnar efnahagslega raunverulegt.

Spurningin er ekki hvort útgerðarfyrirtæki eigi að fá greitt fyrir skip, vinnu, fjárfestingu, þekkingu og áhættu. Auðvitað eiga þau það. Spurningin er hvað þjóðin fær sérstaklega fyrir auðlindina sjálfa.

Viðskipti með veiðiheimildir sýna að aðgangurinn hefur verðmæti. Varanlegar aflahlutdeildir eru metnar á yfir þúsund milljarða króna og stór hluti heimilda hefur skipt um hendur síðan frjálst framsal var leyft. Þetta leiðir að grundvallarspurningu sem stjórnvöld ættu að svara reglulega fyrir hönd eigandans - Af hverjum 100 krónum af reiknaðri auðlindarentu sjávarútvegs, hversu margar fær þjóðin sérstaklega fyrir afnot af auðlind sinni — og hversu margar verða eftir hjá handhöfum veiðiheimildanna? Með tölum, ekki slagorðum.

Ekki sama krónan — en sama forgangsröðunin

Ekki er hægt að segja að króna sem ekki er innheimt sem auðlindagjald sé sjálfkrafa króna sem tekin hafi verið af lífeyrisþega. Fjárlög ríkisins virka ekki þannig. En stjórnmál snúast um ráðstöfun takmarkaðra verðmæta. Þegar ríkið ákveður hvað það innheimtir, hvað það gefur eftir, hvaða réttindi það fjármagnar og hvaða kostnaði það veltir yfir á einstaklinga er verið að forgangsraða. Þess vegna er fullkomlega réttmætt að bera ákvarðanirnar saman.

Rökin eru ekki þau að öll auðlindarenta eigi að renna til eldri borgara eða öryrkja. Rökin eru þessi - Áður en stjórnvöld segja að ekki séu til fjármunir til að tryggja grunnöryggi fólks verður að liggja skýrt fyrir hvað samfélagið fær fyrir afnot einkaaðila af verðmætustu sameiginlegu auðlindum sínum. Það er ekki öfund. Það er krafa um góða stjórnsýslu.

Þjóðarverðmætaskýrsla — bókhald eigandans

Íslenska ríkið birtir fjárlög og ríkisreikning. Þau sýna hvað ríkissjóður innheimtir og greiðir út. Þau sýna hins vegar ekki nægilega skýrt hvaða verðmæti verða til við nýtingu sameignar þjóðarinnar, hversu stóran hluta eigandinn fær, hvað tapast vegna skattgaps og ívilnana, eða hver er raunverulegur þjóðhagslegur kostnaður þegar þjónusta er skert eða gjöld hækkuð á heimili sem geta ekki aukið tekjur sínar.

Þess vegna þarf árlega Þjóðarverðmætaskýrslu. Hún ætti að vera unnin af óháðri einingu og mæla meðal annars:

áætlaða auðlindarentu af takmörkuðum náttúruauðlindum,
tekjur þjóðarinnar af þeirri rentu (veiðigjöld, auðlindagjöld og aðrar greiðslur),
skattgap og kostnað við undanþágur og ívilnanir,
raunverulegan þjóðhagslegan kostnað þegar „sparnaður“ færist yfir á heimilin í formi hærri gjalda, lengri biða eða aukinnar umönnunarbyrði,
eignarhald og samþjöppun á aðgangi að sameigninni.

Slík skýrsla er ekki enn einn skýrslupappírinn. Hún er bókhald eigandans. Hún gerir kleift að spyrja stærri spurninga en þeirra sem fjárlög ein geta svarað: Hver á verðmætin? Hver fær þau? Hver ber kostnaðinn? Og hver ákvað það?

Án slíkrar mælingar verður umræðan um forgangsröðun áfram deila um einstaka útgjaldaliði í stað heildarmyndarinnar.

Virðing verður ekki mæld í hátíðarræðum

Við tölum mikið um virðingu fyrir eldra fólki. En virðing birtist ekki fyrst og fremst í ræðum. Hún birtist í því hvort einstaklingur hafi efni á mat, öruggt húsnæði og hjúkrun þegar hennar er þörf — og hvort öryrki geti lifað mannsæmandi lífi án þess að hver hækkun á nauðsynjum valdi ótta. Hún birtist líka í því hvernig þjóð fer með sameiginleg verðmæti sín.

Þegar kostnaðarvitund er beitt af fullum þunga við matarborð aldraðs fólks verður almenningur að mega krefjast þess að sama nákvæmni, sama krafa um endurgjald og sama ábyrgð gildi þegar verðmætum sameignar þjóðarinnar er ráðstafað.

Það er kjarni málsins.

Höfundur er byggingaverkfræðingur.