Af hverju eru ís­lenskir sprotar skráðir í Delaware?

Silicon Dalurinn í Kaliforníu er Mekka sprotafjárfesta. Ég ólst upp í Palo Alto en þar eru svo margir fjárfestar að það er hægt að ganga niður University Avenue (Laugarveg Palo Alto borgar) og annað hvert samtal er um sprotafjárfestingu, hvað þitt sprotafyrirtæki er að gera og hvernig það er hægt að breyta heiminum. Ég hef oft velt því fyrir mér af hverju þetta varð svona. Ein af skemmtilegri ástæðunum sem maður hefur heyrt er að fjárfestarnir vilja ekki þurfa að fljúga til að fara á stjórnarfundi hjá fyrirtækjum sem þeir hafa fjárfest í. Þeir vilja geta keyrt að hitta fyrirtækin.

Flestir sprotasjóðir skilgreina nákvæmlega hvar þeir fjárfesta og listinn er oftast einhver útgáfa af eftirfarandi stöðum: Bandaríkin, Bretland, Evrópusambandið, Sviss, Ísrael og kannski Hong Kong, Tokyo, Singapúr eða Dubai. Þeir eru oftast með skrifstofur á þessum stöðum sem taka fundi og fjárfesta í fyrirtækjum þar. Raunar þá þýðir þetta að þeir fjárfesta aðallega í dollurum og evrum en það er einfalt að verjast gengismun á milli þessara mynta því gjaldeyrismarkaðurinn er djúpur.

Íslensk fyrirtæki í Delaware

Ísland er ekki á neinum af þessum listum erlendra sprotafjárfesta. Samt ná íslenskir frumkvöðlar stundum að sannfæra þessa aðila um að fjárfesta í íslenskum fyrirtækjum, en það er eiginlega alltaf gert með því að vera með fyrirtæki skráð í Delaware í Bandaríkjunum, sannfæra þá um að tekjurnar séu erlendar og að tengingin við íslenskan efnahag sé sem minnst.

Getið þið ímyndað ykkur hversu erfitt það væri að sannfæra fjárfesta frá Palo Alto um að fjárfesta í fyrirtæki á Íslandi, með tekjur í krónum? Þetta eru einstaklingar sem nenna helst ekki að stíga upp í flugvél til að mæta á stjórnarfundi. Kannski væri hægt að sannfæra þá um að mæta á stjórnarfundi í gegnum Zoom, en getið þið ímyndað ykkur samtalið þegar þið segið þeim frá íslensku krónunni, verðtryggðu krónunni, sögu gjaldeyrishafta og fleira? Ég þekki þessa fjárfesta og þetta er samtal sem er oftast óyfirstíganlegt.

Gott hugvit en takmarkaður aðgangur að mörkuðum

Mér finnst þetta ekki vera í lagi. Mér finnst það ekki passa við metnað Íslands að erlendir fjárfestar sjái ekki Ísland sem markað sem þeir vilja taka þátt í, þegar þeir eru meira en tilbúnir til að fjárfesta í okkar nágrannalöndum, svo sem Írlandi. Við erum með eins gott hugvit og aðrir, en aðgangur að fjármagni er ekki sá sami.

Ísland er í 37. sæti á lista StartupBlink, hugveitu frá Ísrael sem mælir og ber saman sprotaumhverfi landa, yfir besta sprotaumhverfi 2026. Flest lönd Evrópusambandsins, sérstaklega þau sem við berum okkur saman við, eru langt fyrir ofan Ísland á þessum lista. Annar listi sem heitir Global Innovation Index og skoðar svipað, hvað lönd búa til mikið af nýsköpun og fleira, en þar er Ísland í 24. sæti, aftur vel á eftir þeim löndum sem við berum okkur saman við í Evrópusambandinu.

Mér finnst þetta ekki í lagi, því það sem þetta gefur til kynna er að íslenskir frumkvöðlar eru líklegri til að ná árangri ef þeir eru erlendis, í sterkara sprotaumhverfi.

Það er gífurlegt tækifæri fyrir Ísland að alþjóðlegir fjárfestar fjárfesti í Evrópusambandinu og sérstaklega í evru. Þeir líta á það sem sinn heimamarkað, hvort sem það eru bandarískir, evrópskir, asískir eða fjárfestar annars staðar að. Evran er heimsmynt sem er líka hægt að kaupa gjaldeyrisvarnir á, þannig að það er hægt að taka út gjaldeyrisáhættu úr fjárfestingum, á hátt sem er ekki hægt á Íslandi.

Þúsund sinnum stærri en Ísland

Fjármagnsmarkaðir Evrópu eru þúsund sinnum stærri en Ísland, og í því liggja tækifæri. Jafnframt þá er Evrópusambandið stærsti staðurinn þar sem bandarískir fjárfestar fjárfesta utan Bandaríkjanna, langtum stærri en nokkur annar staður. Það er gífurlegt tækifæri fyrir Íslendinga að fá þennan stimpil sem Evrópusambandið veitir. Stimpil sem segir einfaldlega: Þið fjárfestið í Evrópusambandinu og evru nú þegar, þannig að Ísland er innan ykkar skilgreindu fjárfestingarstefnu.

Það er mikið talað um Draghiskýrsluna, að hún fjalli um að Evrópa sé ekki að laða að sér sprota og sprotar sem verða til í Evrópu flytji til Bandaríkjanna. Þetta er rétt en á nákvæmlega eins við um Ísland. Ísland tekur upp megnið af þeim reglugerðum sem Draghi fjallaði um og hugsunarháttur íslenskra fjárfesta er meira eins og annarra fjárfesta í Evrópu en í Bandaríkjunum. Ofan á það, þá erum við með gjaldmiðil sem enginn treystir og vill taka áhættu í. Íslenska krónan er einfaldlega ekki eitthvað sem þú getur sannfært fjárfesta um að taka áhættu í, sérstaklega á þeim stutta tíma sem sprotar hafa almennt til að sannfæra þá.

Þetta sést í því að Ísland laðar ekki að sér erlenda fjárfestingu á þeim skala, og ekki einu sinni nærri því, sem þau lönd sem við berum okkur saman við ná. Þetta er ekki eitthvað sem ég held að við ættum að sætta okkur við, því erlend fjárfesting er algert lykilatriði í því að búa til þróaðan, djúpan og ríkan efnahag. Lykillinn að því að búa til áhugaverð störf sem nýta góða menntun og hugvit ungra Íslendinga.

Kerecis er besta dæmið

En af hverju þurfum við erlenda fjárfestingu? Mér finnst Kerecis vera frábært dæmi um það. Kerecis tók langan tíma að verða til og var hugmynd sem var alls ekki augljóst að myndi ganga. Raunar er tæknin svo sérhæfð að fjárfestir þyrfti helst að vera með doktorsgráðu í líffræði til að skilja hvort hún sé líkleg til að virka. Á Íslandi eru engir svoleiðis fjárfestar. Starfsmenn sprotasjóða á Íslandi eru eiginlega allir viðskiptafræðingar og sjóðirnir eru ekki sérhæfðir. Annað er varla hægt á Íslandi. Þeir fjárfesta almennt. Það þýðir að þeir geta ekki verið sérfræðingar í því sem fyrirtækin gera og skilið það eins vel og stjórnendur. Í Bandaríkjunum og Evrópu eru gífurlega sérhæfðir sjóðir, sem fjárfesta bara í einstökum geirum og gerast sérfræðingar í þeim fyrirtækjum. Jafnframt innan stórra sjóða eru þeir með starfsmenn sem sérhæfa sig í einstökum fjárfestingum og skilja þær djúpt.

Kerecis var fjársvelt mjög lengi. Það fékk minna fjármagn snemma í ferlinu en sambærileg erlend félög í Bandaríkjunum og Evrópu. Það var hinn hrikalegi kraftur, þolinmæði og þrautseigja í Guðmundi Fertram sem kom því á þann stað sem það er í dag, þrátt fyrir allt þetta. En höfum það á hreinu að erlend fyrirtæki sem fá meira fjármagn frá sérhæfðum fjárfestum eru líklegri til að takast. Fyrirtæki eins og Kerecis þarf einmitt sérhæfða fjárfesta sem skilja hvað það mun taka virkilega langan tíma að þróa vöru eins og þeirra, hvað það mun vera erfitt en einnig hvað tækifærið er stórt. Ef þú þarft doktorsgráðu til að skilja tækifærið í fjárfestingu þá eru svoleiðis fjárfestar til, en ekki á Íslandi.

Það er gífurlegt tækifæri fyrir Íslendinga að geta með einni ákvörðun, að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru, skilgreint sig á heimamarkaði í fjárfestingarstefnu fjárfesta heimsins. Það er einmitt það sem þau ríki sem hafa gengið í Evrópusambandið hafa gert og það hefur skilað árangri. Sjáið bara listann hér að ofan yfir bestu sprotaumhverfi heimsins. Sjáið bara hvað hefur gerst í Varsjá, í Berlín, í Stokkhólmi og Kaupmannahöfn. Þetta eru allar borgir sem eru skilgreindar sem heimamarkaður fjárfesta heimsins og eru á fullu í nýsköpun, og við eigum tækifæri til að vera það líka.

Höfundur er hagfræðingur.