Þegar reikniformúla verður að ráðningarþaki sjúkra­liða

Getur hjúkrunarheimili verið með of marga sjúkraliða? Sú spurning ætti að vera fjarstæðukennd þegar biðlistar eftir hjúkrunarrýmum lengjast, stór hluti sjúkraliða nálgast eftirlaunaaldur og stjórnvöld vilja fjölga fagmenntuðu starfsfólki.

Á Dvalar- og hjúkrunarheimilinu Höfða á Akranesi hafa nýútskrifaðir sjúkraliðar ekki allir fengið ráðningu í sjúkraliðastöður, þótt þeim hafi boðist áframhaldandi starf við heimilið. Ástæðan er ekki sú að verkefni skorti eða ekki sé þörf fyrir starfskrafta þeirra.

Skýringin sem gefin hefur verið er sú að hlutfall sjúkraliða á Höfða, um 20%, hafi verið borið saman við 16,39% launakostnaðarforsendu í fylgiskjali við þjónustusamning Sjúkratrygginga Íslands og því talið of hátt. Þannig hefur reikniforsenda um skiptingu launakostnaðar í reynd orðið að ráðningarþaki.

Tvær tölur sem mæla ekki það sama

Embætti landlæknis gaf árið 2015 út fagleg viðmið um mönnun hjúkrunarheimila. Samkvæmt þeim ætti faglært starfsfólk að vera að minnsta kosti 57,13% þeirra sem sinna beinni umönnun og æskilegt hlutfall er 77,87%. Til faglærðs starfsfólks teljast samkvæmt viðmiðunum hjúkrunarfræðingar, sjúkraliðar og félagsliðar. Viðmiðin taka því til stöðugilda við umönnun, ekki heildarlaunakostnaðar heimilisins.

Talan 16,39% í fylgiskjali við þjónustusamning Sjúkratrygginga Íslands mælir allt annað. Hún sýnir hlutfallslega skiptingu launakostnaðar milli starfshópa eftir stéttarfélögum. Hlutfallið sem tengist Sjúkraliðafélagi Íslands byggist á gögnum frá árinu 2016 og er notað við verðlagsuppfærslu launahluta greiðslnanna.

Þetta er hvorki faglegt lágmark né hámark á fjölda sjúkraliða. Þetta er kostnaðarforsenda sem byggist á því hvernig launakostnaður skiptist fyrir áratug. Ef hún er notuð sem ástæða til að ráða ekki fleiri sjúkraliða er reikniforsenda fjármögnunar orðin að ráðningarþaki.

Höfði sýnir þversögnina

Sjö starfsmenn Höfða luku sjúkraliðanámi. Fjórum þeirra var boðin sjúkraliðastaða. Hinum þremur var boðið að starfa áfram við umönnun á Höfða, en ekki ráðning í sjúkraliðastöðu.

Það eitt að starfsmaður hafi starfsleyfi sem sjúkraliði þýðir ekki sjálfkrafa að hvert starf sem honum býðst þurfi að vera sjúkraliðastarf. Verkefni, ábyrgð og starfslýsing ráða þar miklu. Vinnuveitandi getur hins vegar ekki haft það á báða vegu: sóst eftir starfskrafti og þekkingu sjúkraliðans en hafnað því að ráða viðkomandi sem sjúkraliða á þeirri forsendu að kostnaðarhlutfall stéttarinnar sé orðið „of hátt“.

Ef nýútskrifaðir sjúkraliðar eru ráðnir til almennra umönnunarstarfa verður starfslýsing, ábyrgð og launaröðun að samræmast raunverulegu starfi þeirra. Annars skapast hætta á að fagþekking þeirra sé nýtt án þess að menntun þeirra, starfsleyfi og ábyrgð séu viðurkennd.

Þetta er sérstaklega skammsýnt nú þegar samið hefur verið um uppbyggingu 60 nýrra hjúkrunarrýma á Akranesi. Rýmum á að fjölga um 80%. Þau verða ekki mönnuð með góðum fyrirætlunum einum saman. Til þess þarf ungt og nýmenntað fagfólk að fá raunveruleg tækifæri til að festa rætur á svæðinu.

Hraunbúðir sýna hvers vegna einn mælikvarði dugar ekki

Nýleg úttekt Embættis landlæknis á Hraunbúðum í Vestmannaeyjum er ekki beinn samanburður við stöðuna á Höfða. Gögnin hafa annan tilgang og annan nefnara. Úttektin sýnir þó hvers vegna meta verður bæði umfang mönnunar og faglega samsetningu hennar.

Á Hraunbúðum voru 4,1 stöðugildi hjúkrunarfræðinga, 4,87 stöðugildi sjúkraliða og 24,58 stöðugildi ófaglærðs starfsfólks við umönnun. Hjúkrunarfræðingar voru 12% mannaflans, en lágmarksviðmiðið er 20%. Faglært starfsfólk var 27% þeirra sem sinntu umönnun, en lágmarksviðmiðið er 57% og æskilegt hlutfall 78%.

Umönnunarklukkustundir voru 5,02 á íbúa á sólarhring. Það er yfir lágmarksviðmiðinu, 4,65 klukkustundum, en undir æskilega viðmiðinu, 5,34 klukkustundum. Heildarfjöldi umönnunarklukkustunda náði því lágmarki en fagleg samsetning mönnunarinnar gerði það ekki.

Embætti landlæknis taldi að ónóg fagmönnun gæti ógnað gæðum þjónustunnar, aukið álag og leitt til þess að ófaglært starfsfólk tæki of mikla ábyrgð án nægrar þekkingar og þjálfunar. Þetta er ekki gagnrýni á ófaglært starfsfólk heldur á aðstæður sem tryggja því ekki nægan faglegan stuðning.

Dæmin frá Höfða og Hraunbúðum eru ekki tölfræðilega sambærileg. Þau varpa hins vegar ljósi á sama stefnumótunarvandann frá sitt hvorri hlið: Fjármögnun og fagleg mönnunarviðmið tala ekki nægilega skýrt saman. Kostnaðarhlutfall getur hvorki skilgreint faglega mönnun né réttlætt ráðningarþak, fremur en heildarfjöldi umönnunarklukkustunda getur einn sagt til um hvort rétt fagþekking sé til staðar.

Gömul gögn og óskýr ábyrgð

Viðmið Embættis landlæknis eru orðin ellefu ára gömul og byggðust meðal annars á mönnunargögnum frá árinu 2010. Þau hafa hvorki lagalegt gildi né reglugerðarígildi og eru ekki felld inn í kröfulýsingu ráðuneytisins fyrir hjúkrunarheimili. Fimmtán manna sérfræðihópur vann að gerð þeirra. Í honum sátu fjórtán hjúkrunarfræðingar og einn mannauðsstjóri, en enginn fulltrúi sjúkraliða.

Þetta gerir viðmiðin ekki gagnslaus. Þau hafa þvert á móti sýnt mikilvægi sitt, meðal annars í úttektinni á Hraunbúðum. Aldur þeirra, samsetning sérfræðihópsins og breytingar á menntun og ábyrgð sjúkraliða kalla hins vegar á heildarendurskoðun.

Samningsgrundvöllurinn leysir vandann ekki. Í kröfulýsingunni segir aðeins að starfsemin skuli ætíð vera mönnuð „nægilega mörgum faglærðum og ófaglærðum starfsmönnum“. Þar er ekki skilgreint með mælanlegum hætti hvað nægileg fagmönnun er.

Eftirlitsaðilinn styðst því við fagleg mönnunarviðmið en kaupandi þjónustunnar við kostnaðarforsendur. Rekstraraðilar eiga síðan að túlka hvað telst „nægilegt“. Afleiðingin getur orðið sú að fjármögnun ráði faglegri samsetningu mönnunar en ekki þjónustuþörf íbúanna.

Viðmiðin verða að tala sama tungumál

Það er tímabært að stjórnvöld, Embætti landlæknis, Sjúkratryggingar Íslands, rekstraraðilar og fagfélög endurskoði sameiginlega mönnunarviðmið og fjármögnun hjúkrunarheimila.

Ný viðmið þurfa að byggjast á núverandi hjúkrunarþörf og nýjustu upplýsingum um mönnun. Skilgreina þarf lágmarksfagmönnun með skýrum og mælanlegum hætti og tryggja raunverulegt og skilgreint hlutverk sjúkraliða. Fjármögnunin má ekki refsa heimilum fyrir að ráða fagmenntað starfsfólk.

Launakostnaðarforsenda frá árinu 2016 má ekki verða að ráðningarþaki sjúkraliða árið 2026. Ef fjármögnunin gerir hjúkrunarheimili ókleift að ráða fagmenntað fólk sem stendur því til boða er vandinn ekki að heimilið sé með of marga sjúkraliða. Vandinn er að fjármögnunarkerfið endurspeglar ekki faglega mönnun. Nýútskrifaðir sjúkraliðar eiga ekki að fá þau skilaboð að vinnuframlag þeirra sé vel þegið en menntunin, starfsleyfið og starfsheitið séu óþægilegur kostnaðarauki.

Hjúkrunarheimili er ekki „ofmannað“ sjúkraliðum vegna þess að prósentutala í gömlu reiknilíkani segir það. Mönnun er fullnægjandi þegar hún tekur mið af þörfum íbúanna, tryggir gæði þjónustunnar og verndar öryggi íbúa og starfsfólks. Það er mælikvarðinn sem á að ráða.

Höfundur er formaður Sjúkraliðafélags Íslands.