Kú­vending eða ferð til fjár?

Umhverfi íslensks landbúnaðar myndi taka verulegum breytingum við aðild að Evrópusambandinu. Um það er ekki deilt. Tollvernd félli niður á innflutningi frá öðrum aðildarríkjum. Styrki og beingreiðslur þyrfti að laga að sameiginlegri landbúnaðarstefnu ESB. Slíkar breytingar varða ekki aðeins hag bænda og framleiðenda heldur einnig neytenda.

Tollar og verðlag

Á Íslandi styðja framleiðslutengdar beingreiðslur og verndartollar við innlendar framleiðslugreinar. Almennir verðtollar á innfluttar búvörur eru að jafnaði 30% frá löndum utan ESB og 18% á vörur frá ESB. Auk þess leggjast á magntollar (kr/kg) sem nema á bilinu 200-1462 krónur fyrir hvert innflutt kíló. Gefnir eru út tollkvótar fyrir tollfrjálsan innflutning en vegna mikillar eftirspurnar bera þeir sérstakt útboðsgjald. Að ákveðnu magni af ostum undanskildu ber því allur innflutningur búvara á Íslandi sérstök gjöld. Í því skjóli starfa framleiðendur.

Framlög ríkissjóðs samkvæmt búvörusamningum nema í dag um 20 milljörðum króna á ári. Langstærstur hluti fer til nautgripa- og sauðfjárræktar. Svína-, eggja- og alifuglaframleiðendur njóta ekki framleiðslustyrkja heldur einungis tollverndarinnar.

Ísland býr við eitt umfangsmesta stuðnings- og verndarkerfi landbúnaðar í heimi. Samkvæmt mælingum OECD er svokallað PSE-hlutfall um 47% á Íslandi. Nær helming tekna framleiðenda má þannig rekja til opinbers stuðnings eða tolla á árunum 2022–24. Sama hlutfall er um 16,4% í ESB.

Kerfið á Íslandi leiðir til hærra matvælaverðs á þeim vörum sem njóta tollverndar. Það er enda tilgangur tollanna, að tryggja samkeppnishæfni innlendrar framleiðslu gagnvart innfluttum vörum. Mælingar Eurostat, hagstofu Evrópusambandsins, sýna að mjólkurvörur og egg eru um 76% dýrari á Íslandi en í sex dýrustu ríkjum ESB (Danmörk, Írland, Lúxemborg, Svíþjóð, Finnland og Belgía). Kjöt er um 62% dýrara.

Heimild: Eurostat, eigin útreikningar.

Með tilliti til landfræðilegrar legu, hærra launastigs og annars rekstrarkostnaðar þá er óvarlegt að áætla að verðmunur þurrkist alfarið út. En eftir því sem tollvernd minnkar og hverfur þá dregst saman munurinn á íslensku verðlagi og verðlagi í ríkjum ESB. Aukinn tollfrjáls innflutningur myndi því lækka verð, hvort sem það er við aðild að ESB eða einhliða afnámi búvörutolla. Tolla- og útboðskostnaður sem hlutfall af innflutningsverði var um 82% fyrir alifuglakjöt, 68% fyrir svínakjöt og 40% fyrir nautakjöt árið 2025, samkvæmt nýrri skýrslu Bændasamtakanna.

Ólíkar búgreinar, ólík áhrif aðildar

Neytendahlið jöfnunnar er mun auðveldari viðfangs en hlið bænda og framleiðenda. Líkt og á Íslandi er stuðningur ESB til framleiðenda ólíkur eftir búgreinum. En kerfin tvö eru að flestu leyti ólík. Á Íslandi er stuðningur að stórum hluta tengdur framleiðslu en í ESB ræðst hann í meiri mæli af öðrum þáttum eins og hektarafjölda, búsetu (eins og strjálbýli, harðbýli og norðlægum slóðum), ákveðnum verkefnum, loftlagsaðgerðum, fjárfestingum, nýliðun og fleira. Framleiðsla ræðst þannig frekar af eftirspurn heldur en beingreiðslum.

Greiðslur innan sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar til framleiðenda koma bæði úr sameiginlegum sjóðum ESB og frá aðildarríkjunum sjálfum. Almennt er tollvernd þó mun lægri en á Íslandi (og engin gagnvart öðrum aðildarríkjum) og fremur stuðst við beinar greiðslur sem eru ekki eins markaðstruflandi.

Í framkvæmd yrðu greiðslur til bænda því tvenns konar við aðild að ESB. Áfram myndi hluti beingreiðslna koma úr ríkissjóði Íslands. Þær greiðslur þyrftu að vera innan ramma sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar. Óljóst er hvort núverandi greiðslur (þ.e. um 20 milljarðar króna) rúmist þar innan, t.d. vegna harðbýlis, norðlægrar legu eða annars konar stuðnings. Framleiðslugreinar myndu síðan fá fjármagn úr sameiginlegum sjóðum ESB í formi beingreiðslna (Stoð I stefnunnar, fjármögnuð af ESB) og byggðaþróunarstyrkja (Stoð II, samfjármögnuð af ESB og ríkjunum).

Til að tryggja jafnmiklar eða meiri tekjur íslenskra bænda við aðild þá þyrftu þessar greiðslur að bæta upp tap sem hlytist af verðlækkunum við afnám tolla. Þar stæðu stjórnvöld m.a. frammi fyrir ákvörðunum um hvaða framleiðslugreinar skuli aðstoða. Svín, kjúklingar og egg njóta engra beingreiðslna í dag. Í skýrslu Bændasamtakanna um íslenskan landbúnað og mögulega aðild að ESB kemur fram að Finnland beindi stuðningi til þessara greina við aðild. Í skýrslu Landbúnaðarháskólans frá 2024 segir að það láti nærri að 10. stærsta svínabúið í Danmörku gæti fullnægt allri innanlandseftirspurn á Íslandi. Svína- og kjúklingabú á Íslandi eru fá, samþjöppun er mikil og stærð búa og afurðastöðva mun minni en víða í Evrópu. Við afnám tollverndar yrði samkeppnisstaða þessara greina mun erfiðari og samkeppnisforskot innlendrar framleiðslu þyrfti í auknum mæli að byggja á gæðum, uppruna, nálægð við neytendur og öðrum sérkennum.

Mikilvægi umræðunnar

Breið pólitísk samstaða hefur ríkt um mikilvægi þess að styðja við innlenda landbúnaðarframleiðslu, þótt ágreiningur sé um form og umfang stuðningsins. Í nýrri skýrslu Bændasamtakanna er ekki lagt ítarmat á hvernig hagur ólíkra bænda myndi breytast í krónum og aurum talið (eða evrum og sentum) við aðild. Það er enda flókið og útreikningur háður mörgum forsendum sem aðildarviðræður myndu varpa ljósi á.

En óháð mögulegri aðild að ESB er fullt tilefni til að ræða umhverfi íslenska landbúnaðarins. Neytendur kvarta undan háu verðlagi, bændur kvarta undan lágu afurðaverði, tollvernd er ein sú hæsta í heimi, raunáhrif magntolla hafa farið lækkandi samhliða verðbólgu, innflutningur hefur aukist þrátt fyrir tolla, íslenskar kýr eru mun afkastaminni en systur þeirra í Evrópu, sauðfé fer fækkandi, meðalaldur bænda fer hækkandi og núgildandi búvörusamningar voru framlengdir til ársloka 2027 án stærri ákvarðana um framtíðarskipan kerfisins sem bíða. Framtíðin er því óljós fyrir bændur, óháð mögulegum aðildarviðræðum við ESB. En ljóst má vera að mikil stefnubreyting fælist í inngöngu í ESB fyrir bændur og áhrifin yrðu verulega ólík eftir búgreinum.

Höfundur er stofnandi Evrópustrauma , hugveitu um Evrópumál.

Heimildir:

Eurostat. Verðlag eftir vöru- og þjónustuflokkum 2025 (prc_ppp_ind_1).

Bændasamtökin. 2026. Íslenskur landbúnaður og möguleg ESB-aðild.

Landbúnaðarháskóli Íslands. 2024. Stuðningskerfi íslensks landbúnaðar: Markmið og leiðir.