Hvers vegna „nei“ er eina rök­rétta svarið þann 29. ágúst

Þegar rætt er um hugsanlega inngöngu Íslands í Evrópusambandið eða áframhaldandi viðræður vill umræðan oft einkennast af pólitísku orðasalati og sögulegri endurskrift. Reynt er að telja fólki trú um að hægt sé að setjast að samningaborðinu og tryggja Íslandi sérmeðferð í stærstu og mikilvægustu hagsmunamálum þjóðarinnar.

Ef við hins vegar leggjum loforðagjálfrið til hliðar og rýnum í kaldar staðreyndir um regluverk ESB og söguna úr síðasta samningaferli, blasir við allt annar og mun einfaldari raunveruleiki.

Staðreyndin um regluverk Evrópusambandsins

Kjarninn í allri stækkunarstefnu Evrópusambandsins er svokallað acquis communautaire – regluverk sambandsins í heild sinni. Þegar ný ríki óska eftir inngöngu er grunnafstaða ESB ófrávíkjanleg: Ný aðildarríki verða að taka upp allt regluverk sambandsins.

Evrópusambandið gerir skýran greinarmun á hvers konar aðlaganir eru í boði:

Tímabundnar undanþágur: ESB getur veitt nýjum ríkjum aðlögunartíma (e. transitional periods) til að gefa þeim svigrúm til að innleiða reglurnar. Þetta eru hins vegar frestir, ekki varanlegar lausnir. Tímabundin undanþága þýðir einfaldlega að innleiðingunni er frestað, en endar alltaf á sama stað.

Varanlegar undanþágur eru ekki í boði: Það er lagalegur og pólitískur ómöguleiki fyrir nýtt aðildarríki að krefjast þess að vera varanlega undanskilið sameiginlegum stefnum sambandsins í stórum grunnmálaflokkum á borð við sjávarútveg, landbúnað og orkumál.

Krafa Íslands um að halda óskertu, varanlegu forræði yfir eigin auðlindum stangast því beint á við sjálfan grunnstrúktúr ESB. Þetta er ekki spurning um samningatækni, heldur blákalda staðreynd.

Lærdómurinn frá 2009–2013

Sagan staðfestir þetta. Ástæðan fyrir því að samningaviðræðunum á árunum 2009 til 2013 var slitið var ekki sú að engir kaflar utan EES hefðu verið opnaðir. Reyndar voru 27 af 35 köflum opnaðir. Vandamálið var að aðeins tókst að loka 11 þeirra.

Stóru málin – sjávarútvegsmál (kafli 13) og landbúnaðarmál (kafli 11) – voru aldrei einu sinni opnuð. Ástæðan? Bilið milli ófrávíkjanlegra krafna Íslands um stjórn eigin auðlinda og ófrávíkjanlegra krafna ESB um fulla aðlögun var óbrúanlegt.

Samningaviðræður þjóna engum tilgangi

Þegar tveir aðilar setjast að samningaborði verður að vera til staðar fræðilegur möguleiki á málamiðlun. En þegar kemur að aðild Íslands að ESB er engin slík málamiðlun í boði:

Grunnforsendur Íslands: Varanlegt og fullt forræði yfir sjávarútvegi, landbúnaði og orkumálum.

Grunnforsendur ESB: Engar varanlegar undanþágur frá sameiginlegri stefnu í þessum málaflokkum.

Þar sem þessar tvær grunnforsendur geta með engu móti mæst, skiptir nýtt samningaferli engu máli. Að hefja nýjar viðræður undir þeirri fölsku forsendu að við getum „kíkt í pakkann“ og fundið þar varanlegar undanþágur sem regluverk ESB hreinlega bannar, er ekkert annað en blekkingarleikur.

Rökrétta niðurstaðan

Kosningin snýst ekki um hvort við viljum sjá hvað er í boði, því við vitum nákvæmlega hvað er ekki í boði. Ef við erum ekki tilbúin að framselja varanlegt forræði yfir okkar dýrmætustu auðlindum, þá höfum við ekkert að gera við samningaborðið.

Að hafna nýjum viðræðum er því ekki tjáning á einangrunarhyggju, heldur dráttur á rökréttri ályktun út frá bláköldum staðreyndum. Eina rökrétta svarið þann 29. ágúst er kross við „nei“. Allt annað er tímasóun.

Höfundur lærði viðskipta- og sjávarútvegsfræði við Háskólann á Akureyri.