Þegar peningarnir og pólitíkin mæta nýjum veru­leika

Það er eitthvað næstum því samúðarvert við að fylgjast með ritstjórn Morgunblaðsins og varðhundum hins gamla valds á Íslandi um þessar mundir. Í áratugi var uppskriftin einföld: Mogginn deildi út einkunnunum, stýrði umræðunni um stóru utanríkismálin og setti rammann utan um það hvað teldist ábyrg stjórnsýsla og hvað ekki. En nú er eins og tölvukerfið á Hádegismóum hafi fengið alvarlega kerfisvillu. Ástæðan er einföld, tæpitungulaus og gengur undir nafninu Kristrún Frostadóttir.

Ótti hins hefðbundna valdakerfis við forsætisráðherrann er orðinn svo áberandi að hann lekur á milli línanna í hverri einustu forystugrein. Á meðan Mogginn reynir af öllum mætti að lífga upp á tæknilegar þrætur um orðalagið á „sérlausnum“ og „undanþágum“ gagnvart Brussel, er Kristrún að breyta leikreglum íslenskrar stjórnmálaumræðu. Og það sem verra er fyrir hina fornu valdaflokka: Hún er að gera það á alþjóðlegum vettvangi, af öryggi sem þeim hefur sjaldan tekist að sýna.

Buxnadragtarmótun á heimsmælikvarða

Myndmálið sem blasti við íslensku þjóðinni í sumarhitunum gat varla verið skarpara. Á meðan Mogginn leitaði logandi ljósi að hættum við hvers kyns samstarf við Evrópu, var Kristrún mætt á leiðtogafund NATO — vettvang þar sem stærstu og valdamestu leiðtogar heims koma saman. Klædd í hvítu buxnadragtina, sem varð í senn táknmynd um nútímalega forystu og alþjóðlegan metnað, gekk hún um hásali alþjóðamálanna eins og hún hefði aldrei gert neitt annað.

Hún var ekki mætt þangað sem lítill fulltrúi fámennrar eyjar í Norður-Atlantshafi til að biðjast afsökunar á tilvist sinni, heldur sem jafnoki annarra þjóðarleiðtoga. Samtölin við helstu ráðamenn Evrópu og Ameríku sýndu að Ísland gat átt sér fulltrúa sem talaði tungumál alþjóðlegra efnahagsmála og öryggismála án þess að missa fótfestuna.

Þetta er einmitt það sem skelfir Morgunblaðið mest. Þegar stjórnmálamaður nær að sýna þjóðinni að Ísland geti verið fullgildur þátttakandi á stóra sviðinu — án þess að allt fari í bál og brand — verður erfitt að halda úti gamla hræðsluáróðrinum um að heimurinn fyrir utan hafi það eina markmið að ræna okkur öllum okkar auðlindum.

Hinn staðbundni hversdagsleiki

Á meðan Kristrún skautaði með himinskautum alþjóðastjórnmálanna var staðan á heimavelli talsvert dauflegri hjá stjórnarandstöðunni. Formaður Sjálfstæðisflokksins, Guðrún Hafsteinsdóttir, fann sig í þeirri stöðu að reyna að halda úti hefðbundinni innanlandsgagnrýni en í stað þess að bjóða upp á metnaðarfulla valkosti eða skarpari framtíðarsýn varð pólitískur veruleiki hennar að einhverju sem líktist helst sumarleyfisferðalagi.

Myndin af formanni Sjálfstæðisflokksins í gallabuxum að slafra í sig ís fyrir utan Ísgerðina í Hveragerði, á sama tíma og forsætisráðherra var að móta stöðu Íslands í alþjóðamálum, varð að óviljandi dæmisögu um pólitíska smækkun. Þar mættust tveir heimar:

Annars vegar: Nútímalegur, alþjóðlegur og hagfræðilega fundaður veruleiki þar sem horft er til langtímahagsmuna þjóðarinnar á stóra sviðinu.

Hins vegar: Gamaldags, staðbundinn og nærsýnn veruleiki þar sem stjórnmál snúast um að hanga í gömlum gildum og treysta á að staðbundin ímynd nægi til að halda völdum.

Það er auðvitað ekkert að því að borða ís í Hveragerði — það er frábær iðja á góðviðrisdegi. En í pólitísku samhengi varð þetta táknrænt fyrir það hvernig Sjálfstæðisflokkurinn hefur misst tökin á stóru umræðunni. Þeim hefur tekist að smækka sitt eigið hlutverk úr því að vera forystuflokkur í alþjóðamálum og efnahagsmálum yfir í að vera staðbundinn hagsmunaflokkur sem hefur mestar áhyggjur af því hvort orðalag í fréttagrein hafi verið nákvæmlega rétt uppfært.

Hræðslan við töpuð einkaleyfi

Hvers vegna er Morgunblaðið svona hrætt?

Svarið liggur í því að Kristrún Frostadóttir hefur svipt hægri vænginn sínu hefðbundna einkaleyfi. Í áratugi gat Sjálfstæðisflokkurinn haldið því fram að hann einn skyldi efnahagsmál, að hann einn kynni að tala við vinnuveitendur og alþjóðlega fjárfesta, og að hann einn gæti gætt hagsmuna ríkisins á alþjóðavettvangi. Vinstriflokkarnir voru sýndir sem óábyrgir draumóramenn sem myndu eyðileggja ríkissjóð og hleypa öllu í verðbólgu.

Kristrún breytti þessari mynd. Sem hagfræðingur með reynslu úr fjármálageiranum talar hún af meiri þekkingu um ríkisfjármál, stýrivexti og kaupmátt en Flokkurinn hefur gert árum saman. Þegar hún bætir við það alþjóðlegum glæsileika og getu til að standa í hárinu á erlendum leiðtogum án þess að blikna, stendur Mogginn eftir vopnlaus. Eina vopnið sem eftir er í búningsklefanum er að halda uppi stanslausri smáskammtakrítík. „Hvar er Kristrún?“ spyrja þeir í forystugreinum, eins og hún eigi að sitja við símann í Reykjavík og svara hverri einustu smásmugulegri athugasemd frá stjórnarandstöðunni á meðan hún er að funda með leiðtogum NATO.

Hvað stendur eftir fyrir þjóðina?

Íslensk þjóð er ekki blind á þessa þróun. Fólk sér muninn á stóru myndinni og litlu leikþáttunum. Lífskjör ungs fólks, staða húsnæðismarkaðarins, vaxtastigið í landinu og stefnan í utanríkismálum eru allt of mikilvæg mál til að þeim sé fórnað í þágu þess að halda lífi í gömlum flokkseigendafélögum.

Þegar upp er staðið sýna viðbrögð Morgunblaðsins og Sjálfstæðisflokksins bara eitt: Þeir vita að leikvangurinn hefur breyst. Þeir geta ekki lengur stýrt umræðunni með því að hræða þjóðina. Á meðan svarið við alþjóðlegum áskorunum og efnahagslegum tækifærum er að senda formann sinn í gallabuxum út að borða ís á meðan forsætisráðherra mótar framtíðina í hvítri buxnadragt á heimsfundum, þá þarf þjóðin ekki að spyrja sig lengi um það hvar framtíðin liggur.

Valið stendur á milli þess að vera áfram lítil eyja í eigin polli eða þátttakandi í heiminum af stolti og öryggi. Kristrún hefur þegar valið sína leið — og það er eins gott að Mogginn fari að ná sér í nýja leikreglubók.

Höfundur er byggingaverkfræðingur.