Skýr mörk fyrir vindorku, sterkari vernd fyrir náttúruna

Í dag samþykkir Alþingi fyrsta raunverulega lagarammann um vindorku á Íslandi. Umræðan um vindorku hefur verið mikil undanfarin misseri og áhyggjur fólks skiljanlegar. Margir hafa óttast að Ísland gæti farið sömu leið og víða annars staðar þar sem vindmyllur hafa risið í stórum stíl, hömlulítið og breytt ásýnd landsvæða til frambúðar. Frumvörp fyrri ríkisstjórna gengu út á flýtimeðferð fyrir vindmyllur og ýttu undir þá framtíðarsýn að vindmyllur gætu verið víða og náð svo langt sem augað eygir við akstur um hringveginn.

Sú sviðsmynd verður ekki að veruleika með þeirri löggjöf sem nú hefur verið samþykkt.

Vindorka fær ekki flýtimeðferð. Engar undanþágur verða veittar frá faglegu mati og traustri málsmeðferð. Þvert á móti fellur vindorka nú kyrfilega undir rammaáætlun rétt eins og aðrir stórir orkukostir. Jafnframt eru settar skýrari skorður og mikilvæg viðmið skilgreind í ljósi sérstöðu vindorku, enda er vindurinn ólíkt vatnsafli og jarðhita ekki bundinn við fáa afmarkaða staði heldur getur komið til álita víða um land.

Við mat á vindorkuhugmyndum verður sérstaklega horft til áhrifa á fuglalíf, farleiðir fugla, landslag, víðerni og upplifun fólks af náttúrunni. Þá eru ákveðin svæði alfarið utan seilingar, þar á meðal Ramsar-svæði, svæði á náttúruminjaskrá og heimsminjasvæði UNESCO.

Rammaáætlun, sem er verkfærið sem notað er til að meta virkjanahugmyndir út frá faglegum forsendum, nær til virkjanahugmynda sem eru 10MW eða meira. Það sama gildir um vindmyllur en í breytingatillögu sem meirihluti umhverfis- og samgöngunefndar setti fram í nefndaráliti sínu þá er kveðið á um að vindmyllur sem eru undanskildar rammaáætlun megi ekki vera hærri en 30 m. og þar með er komið í veg fyrir að tröllháar vindmyllur geti risið um allt land.

Við styrkjum verndarflokk rammaáætlunar

Önnur mikilvæg breyting sem Alþingi samþykkir í dag snýr að því að styrkja verndarflokk rammaáætlunar.

Í meira en áratug hefur verndarflokkur rammaáætlunar fyrst og fremst falið í sér bann við orkuvinnslu á tilteknum svæðum. Það er vissulega mikilvægt, en það er vernd á forsendum orkuvinnslu. Náttúruvernd á að snúast um meira en það og nú verður verndarflokkurinn loksins virkt náttúruverndartæki.

Það er umhugsunarefni að þrátt fyrir að Alþingi hafi um árabil tekið ákvarðanir um að ákveðin svæði séu þess virði að vernda hefur verndarflokkurinn ekki þróast í það öfluga náttúruverndartæki sem honum var ætlað að vera. Náttúruvernd hefur of oft takmarkast við yfirlýsingar í stað þess að leiða til raunverulegrar verndar á náttúruverðmætum, með tilheyrandi vöktun, stýringu, eftirliti og skyldu stjórnvalda til að taka tillit til verndarmarkmiða við ákvarðanatöku.

Náttúran er það dýrmætasta sem við eigum

Ósnortin víðerni, fjölbreytt vistkerfi og sterk náttúruauðkenni landsins eru ekki hindrun fyrir framtíðaruppbyggingu. Þau eru hluti af auðlindum Íslands og skapa verðmæti fyrir ferðaþjónustu, útivist, lýðheilsu og lífsgæði. Þessi náttúruverðmæti eru hluti af þeirri arfleifð sem við fengum að gjöf. Í jarðsögulegu samhengi er tími okkar hér stuttur og því hvílir á okkur rík skylda að varðveita náttúruna og skila áfram í jafngóðu eða betra ástandi til framtíðar kynslóða. Ábyrgð okkar er mikil að finna sjálfbærar leiðir til að nýta auðlindir náttúrunnar sem hún gefur okkur svo rausnarlega hverju sinni.

Með reglugerð um óbyggð víðerni, sem var í samráðsferli í vetur og kemur fram á næstu dögum, verður faglegt mat á verndargildum landsvæða styrkt. Með henni fá stjórnvöld og sveitarfélög betri verkfæri til að meta hvaða svæði beri að vernda og hvaða áhrif framkvæmdir geta haft á landslagsheildir og víðerni.

Reglugerðin setur skýr viðmið um hvaða landnotkun skerðir óbyggð víðerni. Almennt gildir að hefðbundin mannvirki valda því að svæði innan um 5 km radíus telst ekki lengur til óbyggðra víðerna. Fyrir vindmyllur eru þessi áhrif metin mun víðtækari og skerðingarsvæðið miðast við 10–15 km frá hverri myllu. Það eru skýr skilaboð um áhrif vindorkumannvirkja á víðerni, sérstaklega þegar litið er til þess að frumvarpið kveður á um að gæta skuli að því að vindorkugarðar raski ekki óbyggðum víðernum.

Á þingvetrinum sem nú er að ljúka hefur Alþingi loksins samþykkt framkvæmdaáætlun náttúruminjaskrár, þá fyrstu frá gildistöku náttúruverndarlaga fyrir 12 árum. Með henni skapast skylda ráðherratil að hefja friðlýsingarferli á mikilvægum náttúruverndarsvæðum sem hafa beðið árum saman eftir að komast í formlegt ferli.

Ríkisstjórnin hefur einnig samþykkt fyrstu heildstæðu stefnu Íslands um líffræðilega fjölbreytni og þegar eru farin að sjást merki um áhrif hennar. Til dæmis með nýlegri ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar um að stækka verndarsvæði í hafi. Þá hefur Ísland lögfest samning Sameinuðu þjóðanna um vernd líffræðilegrar fjölbreytni á úthafinu, svokallaðan BBNJ-samning, sem styrkir vernd lífríkis á hafsvæðum utan lögsögu ríkja. Jafnframt er unnið að endurheimt votlendis á ríkisjörðum og verið að útvíkka stuðningskerfi landgræðslu þannig það styðji líka við vernd, ekki bara endurheimt, sem skiptir máli fyrir kolefnisbindingu og líffræðilega fjölbreytni.

Þessi mál búa ekki til stórar fyrirsagnirnar en eru gríðarlega mikilvæg fyrir vernd náttúru og lífríkis.

Verkefni stjórnmálanna er að skapa skýran ramma utan um auðlindir okkar. Tryggja að ákvarðanir séu teknar á grundvelli þekkingar, að náttúruverðmæti njóti raunverulegrar verndar og að nýting þeirra fari fram á sjálfbæran hátt.

Með nýrri löggjöf um takmörkun vindorkunýtingar og styrkingu verndarflokksins er stigið mikilvægt skref í þá átt.

Höfundur er þingmaður Samfylkingarinnar.