Of­beldi og á­byrgð

Af hverju er ekki sjálfsagt að sagt sé opinskátt frá ofbeldi sem á sér stað eða rætt upphátt ef um er að ræða staðfestan grun um ofbeldi?

Af hverju þykir í lagi að ráðast að þeim sem segja frá og þeir gerðir að blóraböggli á meðan ofbeldið sætir þöggun og gerendur þannig látnir njóta vafans?

Við vitum að þögnin er besta vopn gerenda og gerir þeim kleift að halda áfram!

Það eru samt ekki bara þolendur sem þegja. Alltof oft þegja allir, bæði þeir sem eru í umhverfi þolenda og þeir sem eru í umhverfi gerenda.

Þeir sem sjá rauðu flöggin vilja oft ekki benda á hugsanlegan geranda í von um að hafa kannski og vonandi bara rangt fyrir sér. Stundum hafa þeir hag af óbreyttum aðstæðum, vilja ekki rugga bátnum, finnst óviðeigandi að skipta sér af eða það sem er algengast – það vill enginn trúa því upp á dagsfarsprútt rólyndisfólk sem maður þekkir bara af góðu einu, að viðkomandi sé fær um að beita ofbeldi.

Það er nefnilega sorgleg staðreynd að gerendur kunna þá list manna best að halda geislabaugnum vel pússuðum, glansmyndinni hreinni og laða að sér vel meinandi fólk sem speglast í gljáskinni og gyllingu ytra byrðisins og styður það í blindni án þess að þekkja hvað býr innra með viðkomandi.

Metoo var bylting þolenda sem stigu fram og sögðu frá en vandinn er sá að lagaramminn segir að þolandinn einn má segja frá – og enginn annar!

Sem gerir allt erfiðara þegar þolandinn hefur ekki getu eða þroska til að segja frá.

Gerendur leita gjarnan uppi þá sem eru viðkvæmir á einhvern hátt og geta síður varið sig, geta síður sagt frá og það er t.d. ein af ástæðum þess að margir gerendur leita fanga meðal t.d. aldraðra, fatlaðs fólks, ungs fólks og barna.

Þá kemur önnur erfið spurning, hvernig getum við varið fólkið okkar gegn áframhaldandi ofbeldi ef ekki má segja frá? Hvað ef það er staðfestur grunur um eða leikur vafi á?

Eða það sem verra er; Að stigið er fram, sagt frá ofbeldi og samfélagið ræðst á þann sem segir frá í stað þess að standa með þolandanum eða stíga til hliðar ef fólk treystir sér ekki til að standa með þolanda. Þolendur á Íslandi hafa of oft hrakist frá heimabyggðum sínum vegna samstöðu smærri samfélaga með gerendum, því miður.

Oftar en ekki þegar ofbeldismál hafa ratað í fréttir þá stígur einhver fram, í áfalli og segir frá atburðum sem það varð sjálft vitni að og hefði viljað segja frá, en hverjum?

Hverjum getur þú sagt frá og hver tekur þig trúanlegan ef þú trúir ekki einu sinni eigin upplifun?

Það er staðreynd að einn af hverjum sex einstaklingum eldri en 60 ára hefur orðið fyrir einhvers konar ofbeldi en talið er að einungis lítill hluti slíkra tilvika sé tilkynntur, meðal annars vegna skammar og ótta við afleiðingar.

Skömmin er nefnilega gerandans besta vopn á eftir þögninni, skömmin við að vera þolandi, skömmin við að hafa verið blekktur, að hafa látið fara illa með sig, skömmin við reiðina og niðurlæginguna og svo skömmin að allir viti en sú skömm er enn meiri ef gerandi er tengdur eða skyldur sem oft er raunin þegar aldraðir eru beittir ofbeldi.

Með ofbeldi gegn öldruðum á ég við eitt eða fleiri af eftirfarandi; andlegt, líkamlegt, fjárhagslegt, félagslegt eða kynferðislegt ofbeldi.

Aldraðir eru jú líklegri til að eiga sparifé, hafa minni tækniþekkingu eða hafa ekki heilsu til að fylgjast nógu vel með og eru því útsettari fyrir fjárhagslegt ofbeldi en aðrir, bæði frá utanaðkomandi og frá sínum nánustu.

Aldraðir eru ólíklegri til að segja frá ofbeldi vegna skammar þegar eigin börn eru gerendur en það gerir okkur nánast ókleyft að vernda þau gegn gerendum sínum - en meira að segja þegar sagt er frá, þá er það einungis þolandi sem má leggja fram lögreglukæru sem þýðir að takist ekki að halda geranda frá þolanda, mun gerandi beita þolandann áframhaldandi ofbeldi þangað til þolandi gefst upp og dregur kæruna til baka.

Eftir að kæra hefur þannig verið þvinguð til baka er EKKERT sem verndar þolanda frá geranda sínum. Starfsmenn sjúkrahúsa og hjúkrunarheimila treysta sér ekki til að bregðast við komum geranda og án fyrirliggjandi kæru eða nálgunarbanns geta starfsmenn ekki bannað heimsóknir geranda svo gerendur ganga um stofnanirnar eins og hver annar og ofbeldið heldur áfram þegar aðrir ekki sjá.

Ef við getum ekki stöðvað aðgengi geranda að öldruðum þolanda, þrátt fyrir að þolandi hafi sagt frá og reynt að kæra – þá hefur það enga þýðingu að segja frá.

Þessu verður að breyta. Það er okkar að stíga fram og segja frá ofbeldi, okkar allra.

Við hjá Vinstrinu viljum búa öldruðum áhyggjulaust ævikvöld, því þarf að finna leiðir til að tryggja að þegar upp kemur grunur um ofbeldi þá sé það rannsakað af alvöru og sé ofbeldi staðfest, þá sé brugðist við með ferli sem tryggir þolanda vernd gegn geranda sínum.

Heimurinn er bara rétt að byrja að opna augun gagnvart því ofbeldi sem við mannfólkið beitum hvert annað en hausinn á okkur er samt á bólakafi ofan í jörðinni enn því við viljum ekki vita hvað er í gangi, ekki vera sá sem segir frá en við viljum samt svo gjarnan kjamsa á og hneykslast á náunganum úr öruggri fjarlægð en ætlumst svo til að einhver annar beri ábyrðina og það er alltaf einhver annar sem á að bregðast við.

Ekki lengur, öxlum ábyrgð saman – segjum frá!

Höfundur er aðstandandi þolanda, situr í mannréttindaráði Reykjavíkurborgar og skipar 4. sæti á framboðslista Vinstrisins fyrir Reykjavík.