Hnífur í hjarta ís­lenskrar kvik­mynda­gerðar

Það eru mörg ár síðan íslensk kvikmyndagerð var aðeins ævintýri örfárra eldhuga með myndavél og drauma. Í dag er hún rótgróin atvinnugrein. Atvinnugrein með fjölhæfu, þjálfuðu starfsfólki, skapandi hæfileikum og alþjóðlegri viðurkenningu. Atvinnugrein sem skilar raunverulegum tekjum til samfélagsins bæði beint og óbeint, með auknum störfum, útflutningi hugverka og sýnileika landsins út fyrir landsteinana.

En samt virðist sem stjórnvöld sjái ekki skóginn fyrir trjánum

Kvikmyndamiðstöð Íslands burðarásinn í þessu kerfi stendur nú frammi fyrir nánast lamaðri starfsemi vegna fjársveltis. Það sem á að vera stefnumótandi menningarstofnun, með burði til að styðja við sjálfstæða kvikmyndagerð og vandaða menningarframleiðslu, er orðið að skuggamynd af sjálfu sér. Og það er ekki vegna skorts á hugmyndum, metnaði eða verkefnum. Heldur vegna þess að fjárveitingar eru skornar niður á sama tíma og kröfurnar aukast.

Það er eins og menn hafi gleymt gildi frásagnar

Á söguöld þurfti að slátra um 40 kálfum til að búa til eina bók. Kálfskinn sem varð að bók. Frásögnin var dýr, orðin aðeins aðgengileg fáum þeim sem höfðu vald, peninga eða menntun.

En þetta dýra efni varð orð, sögur og arfleifð sem sjálfsmynd þjóðarinnar hefur byggst á í gegnum aldirnar. Í dag lifum við á tímum tæknilegrar umbreytingar þar sem orð og myndir flæða hratt og víða. Frásögnin hefur færst í hendur fólks hún er ekki lengur bundin við skinn, heldur skjái. Og kvikmyndin er eitt sterkasta og áhrifamesta form þeirrar frásagnar.

Samt virðist sem margir í valdastöðum hafi gleymt þessu. Gleyma því að frásögnin, sagan – kvikmyndin – er ekki afþreying einvörðungu, heldur burðarás menningar. Það er þar sem við sjáum okkur sjálf í spegli. Þar sem við ímyndum okkur framtíð. Þar sem við rifjum upp fortíð. Þar sem við spyrjum óþægilegar spurningar, syrgjum það sem tapast og fögnum því sem lifir.

Ef við hættum að segja sögurnar okkar, þá hverfum við hægt og rólega úr okkar eigin menningu.

Að skera niður fjárveitingar til kvikmyndagerðar er ekki bara niðurskurður á lista eða menningarfjármagni. Það er árás á sjálfsmynd, á sköpun, á tjáningu og trú. Trú á að rödd okkar skipti máli. Að við eigum rétt á að tala, segja og sýna.

Það ætti að vera auðvelt að skilja þetta. Sérstaklega í landi þar sem við eigum rætur í orðinu. En einhvern veginn virðist sem sögurnar okkar þurfi sífellt að berjast fyrir tilverurétti sínum jafnvel í landi sem ber bókmenntaarfinn sem þjóðarstolt.

Ekki lengur viðvörun, heldur neyðarkall

Fjárhagsstaða Kvikmyndamiðstöðvar Íslands (KMI) er orðin svo slæm að hún torveldar nú alla grunnstarfsemi stofnunarinnar. Starfsfólkið sem býr yfir djúpri fagmennsku, eldmóði og reynslu reynir að halda í horfinu með seiglu. En þegar unnið er við skertan sjóð, ár eftir ár, með sífellt minnkandi úrræðum, þá er hætta á að seiglan breytist í þreytu. Og þreytan í þögn.

Niðurskurðahnífurinn sem ríkið hefur sett á stofnunina hefur ekki aðeins skorið í fjármuni, hann hefur einnig skorist inn í framtíðarmöguleika. Skorist í hugmyndir sem ekki fá að lifna. Í verkefni sem ekki verða þróuð. Í nýjar raddir sem þagna áður en þær hafa náð að hljóma.

Á meðan treysta hundruð listamanna, leikstjóra, framleiðenda, handritshöfunda og tæknifólks á að KMI geti sinnt sínu lögbundna hlutverki, að vera burðarás íslenskrar kvikmyndagerðar, þá stendur raunveruleikinn í algerri andstöðu við þessar væntingar.

Það er óskiljanlegt hvernig slík vanræksla getur átt sér stað þegar öll greining, öll reynsla, öll gögn sýna svart á hvítu að kvikmyndagerð skilar margföldum þjóðhagslegum ávinningi. Þetta er ekki bara menning, þetta er líka verðmætasköpun. Útflutningur. Atvinna. Sýnileiki Íslands á alþjóðlegum vettvangi. Kvikmyndagerð er ekki útgjaldaliður, hún er fjárfesting.

En það sem er alvarlegra en krónurnar sem vantar er skilningsleysið sem birtist í því að skera niður með þessum hætti.

Ríkisvaldið ætti ekki aðeins að viðhalda kvikmyndagerð á Íslandi heldur fjárfesta í henni með metnaði og framsýni. Sýna trúnna sem greinin sjálf hefur sýnt í áratugi: trú á að sagan okkar skipti máli. Trú á að við höfum eitthvað að segja – og eitthvað sem á erindi við heiminn.

Aðgerðaleysi í dag mun hafa áhrif langt fram á veginn. Spurningin sem blasir við núna er einföld: Ætlum við að halda áfram að segja okkar eigin sögur eða ætlum við að þegja okkur út úr framtíðinni?

Fjárfesting, ekki eyðsla

Skapandi greinar skila ekki aðeins menningarlegum arði, þær skila peningum. Samkvæmt óháðum úttektum og staðfestum endurskoðunum skilar íslenskur kvikmyndaiðnaður milljörðum í þjóðarbúið árlega. Þær kvikmyndir sem styrktar eru af KMI skapa störf langt út fyrir svið listarinnar: Í ferðaþjónustu, tæknigeiranum, menntakerfinu, hugbúnaði, hljóðvinnslu og markaðssetningu. Íslendingar vinna með risa eins og HBO, Netflix, BBC og fleiri og með því skapast ekki bara kvikmyndir, heldur traust, samstarf og alþjóðleg viðurkenning.

Kvikmyndagerð skilar ekki aðeins verðmætum til þeirra sem starfa innan greinarinnar – hún skilar einnig verulegum tekjum til íslenska ríkisins. Þess vegna er það bæði kaldhæðnislegt og skammsýnt að sama ríki skuli ekki vilja tryggja þann grunn sem þessi verðmætasköpun byggir á.

Reynsla mín – 35 ár í kvikmyndagerð

Ég hef unnið að skapandi kvikmyndagerð í yfir þrjá áratugi. Á þeim tíma hef ég tekið þátt í verkefnum sem hafa ferðast víða, verið sýnd á alþjóðlegum kvikmyndahátíðum og opnað dyr inn í líf fólks, þar sem sögurnar okkar hafa snert hjörtu og vakið spurningar, samkennd og umræðu.

En í dag finn ég fyrir öðruvísi óöryggi en áður. Ekki því sem fylgir sköpunarferlinu sjálfu – þeirri viðkvæmu spennu sem felst í að reyna að segja eitthvað satt heldur óöryggi sem snýst um það hvort það sé yfirhöfuð hægt að vinna. Hægt að hefja verkefni, halda áfram, ljúka því, sýna það. Það sem áður var eðlileg og skapandi áskorun, er nú orðin glíma við kerfi sem virðist meðvitað veikja þá sem vilja byggja upp.

Við erum ekki að biðja um forréttindi. Við erum ekki að biðja um meira en það sem eðlilegt er í samfélagi sem segist styðja menningu. Við erum að biðja um vinnufrelsi. Um traust, rými og skilyrði til að vinna störf okkar af heilindum svo við getum gert það sem við höfum helgað okkur: Að segja sögur. Sögur sem tengja ólíka heima. Sögur sem varpa ljósi, skapa samræður, spegla sjálfsmynd okkar og móta það samfélag sem við viljum lifa í.

Við vitum hversu mikil áhrif kvikmyndir geta haft, ekki bara á áhorfendur, heldur á samfélagslega umræðu, sjálfsskilning og framtíðarsýn. Það eina sem við biðjum um er að fá að halda áfram að leggja okkar af mörkum.

Tekjur og úttekt

Íslensk kvikmyndagerð heldur ekki aðeins uppi sögum, hún heldur uppi störfum, skatttekjum og samfélagslegum verðmætum. Að jafnaði störfuðu um 740 manns beint í greininni á árunum 2019–2023, auk þeirra fjölmörgu sem hafa af henni óbeina atvinnu í ferðaþjónustu, tækni og þjónustu.

Efnahagsáhrif kvikmyndagerðar

Samkvæmt skýrslu Reykjavík Economics frá febrúar 2025 greiddi íslensk kvikmyndagerð 7,4 milljarða króna í beina skatta árið 2023. Á sama tíma nam heildarframlag hins opinbera til Kvikmyndasjóðs, endurgreiðslna og kvikmyndanáms 4,7 milljörðum króna. Greinin skilaði því 3,4 milljörðum meira í beina skatta en hún fékk í opinberan stuðning.

Hvert stefnir þetta ef ekkert breytist?

Ef stjórnvöld halda áfram á þessari braut blasir við örþrifarástand í íslenskri kvikmyndagerð. Ný kynslóð skapandi fólks mun neyðast til að leita út fyrir landsteinana, ekki vegna drauma um alþjóðleg tækifæri, heldur af nauðsyn. Af því að hér heima er ekki lengur rými til að vinna, lifa og skapa. Þá tapar Ísland ekki bara listamönnum heldur heilu vistkerfi verðmætasköpunar. Þá dofnar rödd sem hefur hingað til endurómað víða.

Við stöndum á tímamótum.

Stjórnvöld verða að svara: Ætlið þið að standa með menningu og framtíð, eða snúa baki viðþví sem þegar skilar raunverulegum árangri, listrænum, samfélagslegum og efnahagslegum? 

Við hvetjum stjórnvöld til að endurskoða núverandi stefnu og tryggja Kvikmyndamiðstöð Íslands það fjármagn sem nauðsynlegt er til að hún geti sinnt hlutverki sínu af heilindum og þunga. Þetta er ekki eyðsla. Þetta er fjárfesting í menningu, atvinnulífi, sjálfsmynd og framtíð.

Höfundur er leikstjóri, kvikmyndatökumaður og framleiðandi.