Syrtir að í sögu Hóla í Hjalta­dal

Þessi hugsun hefur síðasta árið gerst áleitin, horfandi upp á umhirðuleysi og niðurlægingu hinnar ytri ásýndar Hólastaðar. Nú virðist einnig vegið þungt að innri gerð háskólasamfélagsins á Hólum.

Í tæpar sjö aldir voru Hólar í Hjaltadal annar höfuðstaður Íslands, ásamt með Skálholti, þegar biskupar sátu þar með prestaskóla landsins á sínu forræði. Öldin átjánda var þjóðinni þungbær vegna farsótta, harðinda og mannfellis svo að jafnvel kom til umræðu að flytja eftirlifandi hræður burt af landinu, til Evrópu, nánar til tekið á Jótlandsheiðar. Síðasti biskup í Skálholti safnaðist til feðra sinna 1785 og seinasti Hólabiskupinn 1798. Kóngur úrskurðaði 1799 að Hólaprentsmiðja skyldi aflögð, og biskupsembættin 1801, sameinuð og flutt til Reykjavíkur. Hálfdan Einarsson rektor Hólaskóla barðist fyrir því að fá að halda skólanum en talaði fyrir daufum eyrum stjórnvalda í Kaupmannahöfn. Fyrir náð fékk hann þó að halda skólanum til 1804 þegar síðustu nemendurnir voru útskrifaðir. Árið 1802 voru Hólastólsjarðir seldar og staðurinn sjálfur sömuleiðis en það gleymdist að selja dómkirkjuna. Hún varð munaðarleysingi sem enginn vildi eiga, vegferð sem Hólastaður virðist á núna, og kom til umræðu að brjóta hana niður. Niðurstaðan varð að hún ætti sig sjálf og síðar Auðunarstofu og turninn en ríkið umsjónaraðili sem eigandi jarðarinnar.

Litlu eftir aldamótin 1800 rifu eigendur Auðunarstofu, nærri fimm alda gamalt hús, til að selja úr henni viðina. — Hólastaður stóð sem örbæli eftir.

En staðurinn reis úr rústum löngu síðar því árið 1882, á versta veðráttuáratug 19. aldar, tóku Skagfirðingar og Húnvetningar höndum saman og stofnuðu bændaskóla á Hólum. Hann óx og dafnaði – og síðan kom hnignunin. Ég, sem alinn var upp á næsta bæ við Hóla, mátti upplifa það að sjá skólann veslast upp á áttunda áratugi 20. aldar og lognast út af. En á 100 ára afmælinu var hann endurreistur vegna þess að ötulir menn völdust til forystu og stjórnvöld stóðu þar heils hugar á bak við. Í tímans rás fékk skólinn að útskrifa stúdenta og var síðan formlega gerður að háskóla árið 2007.

Er sagan kannski með einhverjum hætti að endurtaka sig?

Fyrir fáum dögum fékk ég í hendur „minnisblað“ frá framkvæmdahópi um Hóla í Hjaltadal, dagsett 15. október 2025.

Þar er mikill fagurgali fram borinn til þess fallinn að slá ryki í augu og eyru. Ég býst við að þeir sem stóðu að samningu þessa minnisblaðs standi í þeirri trú að þeir séu að gera góða hluti, búnir að sannfæra sjálfa sig, og svara kalli tímans. En þarna koma fram hugmyndir sem bera vott um vanþekkingu og skilningsleysi á eðli og tilgangi Staðarins en skoðanir heimafólks á Hólum og velunnara hafa gróflega verið sniðgengnar.

Að koma upp Hólastofu er reyndar jákvæð hugmynd og góðra gjalda verð. Hún hefði átt að vera komin fyrir löngu. Hins vegar þarf ekki glöggt auga til að sjá aðrar tillögur sem beinlínis eru til þess fallnar að höggva meginstoðir undan Hólastað sem háskólasetri. Lagt er til að kennsla í fiskeldisfræðum flytjist alfarið til Sauðárkróks og þar verði byggð upp öll aðstaða til þeirrar starfsemi. Raunar hefur starfsemi, kennsla og rannsóknir í fiskeldi um alllangt skeið farið að miklu leyti fram á Sauðárkróki en höfustöðvarnar verið á Hólum og þar er kynbótastöðin fyrir bleikjueldið. Ferðamáladeildin hefur að mestu verið rekin með fjarkennslu en mikilvægt er að fjarnámsbúnaður og aðstaða fyrir kennara og nemendur sé á Hólum í staðarlotum. En hestadeildin á samt samkvæmt tillögum að vera áfram á Hólum — enn um sinn að minnsta kosti.

Ömurlegustu hugmyndirnar eru þó að selja skólahúsin og að stjórn og skrifstofur skólans skuli flytjast til Sauðárkróks „ekki síðar en á sumrinu 2026“, þær eru reyndar þegar komnar þangað. Að bera á borð tillögur um að selja skólahúsið, sem er hjarta staðarins og ímynd, og flytja skrifstofur skólans til Sauðárkróks er beinlínis geigvænlegt skref til niðurrifs háskólasamfélagsins á Hólum. Það væri fróðlegt að vita hvaðan þessar hugmyndir eru komnar. Að láta sér detta í hug að flytja sýningar Söguseturs íslenska hestsins í torfbæinn á Hólum er fráleit hugmynd. Þeim hundruðum milljóna sem áætlaðar eru til að koma upp færanlegu bráðabirgða kennsluhúsnæði við reiðhallirnar væri betur varið til að koma skólahúsinu í lag svo að það svari þörfum skólans og það er vissulega hægt sé vilji fyrir hendi. Ef þessar tillögur ná fram að ganga verður það upphafið að endalokum Háskólans á Hólum.

Sú samvinna sem kynnt var og undirskrifuð á árinu 2024 við Háskóla Íslands var vitanlega skref að samruna og yfirtöku sem mun í framhaldi gerast. Mun það þjóna Háskóla Íslands í Reykjavík að efla Hólastað?

Og hvers vegna er staðan orðin svona? Jú, í minnisblaðinu er það útskýrt að húsakynni staðarins svari ekki lengur kalli tímans eða hagsmunum skólans. Og hvers vegna er það?: Jú, ein meginástæðan er að eigandi Hóla hefur vanrækt viðhald staðarins og skólabygginganna. Allt þar til fyrir tveimur eða þremur árum bar húsbóndinn á Hólum ábyrgð á mestum hluta staðarhaldsins. Nú hefur þetta fengist aðskilið frá skólanum og skólabyggingarnar í slæmu ástandi vegna viðhaldsleysis.

Á síðasta ári samþykkti Kirkjuþing með naumasta meirihluta að staðirnir Hólar og Skálholt þurfi ekki lengur að vera aðsetur vígslubiskupa. Nú á dögunum var snúið til baka með þessa ákvörðun, góðu heilli. Megi það verða fordæmi fleiri góðra verka og ákvarðana til eflingar Hólastað og skólans þar en ekki niðurrifs.

Ef skóla- og staðarhúsin yrðu seld einhverjum peningamönnum? Hvað fengist svo sem fyrir þau? Hvers virði eru þau hin vanhirtu hús? — En kannski kemur einhver Nupo eða Ratcliff og kaupir.

Megum við eiga von á að yfirvöld sjái einhvern tíma hag sinn í því að selja Þingvelli?

Þegar sólu þekja ský,

þrýtur skjól í ranni,

getur ólund gutlað í

gömlum Hólamanni.

Höfundur er fyrrverandi ritstjóri Byggðasögu Skagafjarðar.