Hunsa eigin þekkingu og stefna á stór­slys

Á sama tíma og rifist er um allt og ekkert á Austurvelli, hafa þeir sem þar sitja sett nýtingu okkar helstu sjávarauðlinda á sjálfstýringu. Þeir hafa engan áhuga á „slorinu“ sem varð okkur til lífs. Það heyrist ekki bofs í þeim þó sjálfstýringin hafi tekið stefnuna út á ballarhaf, og rekist á hvert skerið á eftir öðru. Áfram er haldið þó stefnan sé á stórslys.

Hvernig við göngum um og nýtum þessar auðlindir, eru ekki einkamál okkar kynslóðar. Okkur ber að skilja svo við þær, að komandi kynslóðir geti notið góðs af þeim, rétt eins og við og fyrri kynslóðir hafa gert. Það er álitamál hvaða kröfur er hægt að gera til vísindanna, en það er æði langsótt að telja árangur Hafró viðunandi.

Allt upp úr gögnum frá Hafró.

Til að skoða árangurinn í uppbyggingu og sjálfbærri nýtingu þorskstofnsins, hef ég farið yfir og skoðað ítarlega, allar skýrslur Hafró frá aldamótum. Eins og kemur í ljós við þessa yfirferð, þá er ekki hægt annað en að álykta að það verður að hafa allan vara á stofnstærðarmatinu og yfirlýsingum sem Hafró gefur út. Svo mikil og tíð eru frávikin. Ítrekað hefur stofnunin farið í „rýni“, gert breytingar á „líkani“ og reikniformúlum, en samt taka „leiðréttingarnar“ á matinu engan endi. Eftirfarandi eru helstu atriði sem sýna það sem mætti kalla hringlanda varðandi stofnmat þorsks og veiðiráðgjöf:

a. 1998-2000 Stofninn ofmetinn um rúmlega 33% öll árin. Veiðihlutfall af viðmiðunarstofni átti að vera samkvæmt aflareglu 25%, en vegna ofmats telur Hafró veiðihlutfallið hafi farið í 43% af stofninum.( 43 tonn af hverjum 100 voru veidd í stað 25 ) Stofnmatið fór í rýni. Árið 2002 er starfshópur settur á stofn til að gera ítarlega úttekt á framkvæmd stofnmats og setja fram leiðir til bóta. Nýtt líkan var útbúið og aflareglu breytt .Forstjórinn lýsir yfir að nú sé búið að gera þær beytingar sem þarf, og héðan í frá hægt að treysta mati stofnunarinnar.

b. 2005-2007. Stofmatið er lækkað um 200 þús tonn og hrygningarstofninn um tæp 100.þús tonn, vegna endurskoðun mats.

c. 2010. Hafró telur meðalþyngd þorks eftir aldri „enn“ 7-18% undir meðallagi. Rakið til minna magns loðnu. Þetta þýðir að m.v. eðlilega meðalþyngd gæti stofninn verið 100-200 þúsund tonnum þyngri. Það munar um minna í veiðiráðgjöf!

d. 2012. Forstjóri Hafró: “Veiðistofninn tvöfalt stærri en fyrir 20 árum.”

e. 2015. Forstjóri Hafró: “ Gleðilegustu tíðindin eru af þorskinum.. Hrygningarstofninn hefur ekki verið stærri í hálfa öld, raunar þarf að fara til ársins 1962 til að finna dæmi um svo sterkan stofn…….Veiðistofninn er nú tvöfalt stærri en fyrir 20 árum, og hefur ekki verið svona stór síðan 1981…… Gríðarlega markverður árangur..”-

f. 2017. Hafró: “Hrygningarstofn ekki stærri í 40 ár.”

g. 2019. Hafró: “Hrygningarstofninn hefur stækkað á undanförnum árum og hefur ekki verið stærri í 60 ár. “

h. 2020. Hafró: “Stækkun stofnsins undanfarinn áratug er því fyrst og fremst afleiðing minnkandi sóknar”.

i. 2021. Hafró: Stofninn ofmetin um tæp 30% árið 2019 og um 23% árið 2020.

j. 2021. Hafró: “Stofnmatið fer í rýni. Meðhöndlun stofnmælingagagna breytt umtalsvert.” Niðurstaðan er að stofnstærðin er færð niður um tæp 500 þús tonn. Úr um 1400 þús tonnum í tæp 900 þús tonn. Hrygningarstofn færður úr 617 þús tonnum í 339 þús tonn.

k. 2023. Hafró: “Stofnstærðin sé með því hæsta sem við höfum séð í mjög mörg ár. Þrjátíu ár eða svo. Gildir bæði um viðmiðunarstofn og hrygningarstofn þorsksins…erum að komast í jafnvægi með stofninn”.

l. 2024. Hafró: “… eru líkur á því að viðmiðunarstofn þorsks muni ekki minnka til skemmtir tíma litð, jafnvel stækka………..” Viðmiðunarstofn 1075 þ.t.

m. 2025. Hafró: “Ráðlagður afli dregst saman aðallega vegna minnkunar í stofnstærð auk þess sem stofn-og aflaþyngdir eftir aldri hafa lækkað.” - (hver einstakur þorskur að léttast, missa lífmassa)

n. 2025. Hafró: Gert ráð fyrir að stofninn minnki enn. Veiðiráðgjöf fyrir árið 2028 verði komin niður í 190 þús tonn. Þá hefur ráðgjöfin dregist saman um 33% á 10 árum, eða um 80 þús tonn. Stofnstærðin þá áætluð um 930 þús tonn, sem er 200 þús tonnum minna en hann var 1984 þegar kvótinn var settur á vegna ofveiði.

Hafró mærir aðferðir sem hafa leitt til hruns fiskistofna

Guðmundur J. Óskarsson, sviðsstjóri uppsjávarsviðs og Jónas P. Jónasson, sviðsstjóri botnsjávarsviðs: skrifa 22.01.26: Aflaregla fyrir loðnu hér við land og sambærilegar veiðistjórnunarreglur fyrir loðnu í Barentshafi og Nýfundnalandsmiðum hafa einmitt það hlutverk, en þær hafa verið metnar með bestu mögulegri vísindalegri þekkingu.“... Helstu niðurstöður okkar í þessari samantekt eru, líkt og margir hafa bent á áður, að veiðar á loðnu hafa ekki haft afgerandi áhrif á þróun þorskstofna í N-Atlantshafi, heldur eru það, stífar veiðar eða ofveiði „.

Þetta er hluti svars Hafró, við gagnrýni minni undanfarna mánuði. En staðreyndirnar eru þessar:

Loðnustofninn í Barentshafi er hruninn. Samkvæmt nýjasta stofnstærðarmati er hrygningarstofninn aðeins talinn vera um 29 þ.t. og engar loðnuveiðar verða leyfðar í ár né 2027. Veiðiráðgjöfin í þorski var skorin niður um 16% fyrir þetta ár, og hefur ekki verið minni síðan 1991. Og, gert ráð fyrir að kvótinn verði enn minni 2027.

Loðnustofninn hrundi fyrir löngu við Labrador/Nýfundnaland og kvótinn þar í fyrra var aðeins 23 þ.t. Stofn sem mest taldi milljónir tonna. Þorskstofninn þar er heldur á uppleið. En vegna loðnuskorts hefur hann lagst mikið á rækju og fleiri krabbadýr, og hrygning hjá honum talinn mjög léleg sem kemur fram í slæmri nýliðun. Þorskveiði þar er aðeins brot af fyrri veiði.

Veitt hefur verið úr þorskstofninum hér samkvæmt veiðiráðgjöf Hafró, undantekningalaust s.l. 25 ár. Sé stofninn ofveiddur, eins og svar Hafró ber með sér, þá er það alfarið á ábyrgð stofnunarinnar.

Mér þykir hreint með ólíkindum að sérfræðingar Hafró vitni á ofangreindan hátt til svæða, þar sem loðnustofnar hafa hrunið, og þorskstofnar ekki lélegri í áratugi.

Fara ekki eftir eigin þekkingu né nýjustu rannsóknum um mikilvægustu fisktegund vistkerfisins.

Það er ekki til sú rannsókn um samband loðnu og þorsks, sem ekki ítrekar mikilvægt samband á milli þessara stofna. Reyndar er loðnan mjög miklvæg fyrir flesta okkar nytjastofna. Nýjasta rannsóknin sem gerð var og birt í lok 2025, þykir marka viss tímamót sökum aðferðarfræði sem þar er notuð. Hún staðfestir að utan umhverfisáhrifa þá er það magn loðnu sem ræður stærð þorskstofnsins. Samband þessara stofna eru ótvíræð, og þó það kunni að hljóma mótsögn, þá kemur það báðum stofnum til góðs að stækka. Því stærri loðnustofn því stærri þorskstofn.

ICES, alþjóða hafrannsóknaráðið, tekur fram í skýrslum sínum árin 2021, 2022 og 2023, að loðnuveiðin við Ísland sé langt umfram afrakstursgetu loðnustofnsins. Reyndar líkir ICES stöðu loðnustofnsins hér við stofninn í Barentshafi; sem nú er algerlega hruninn.

Í skýrslum Hafró, má finna fjölda tilvitnana þar sem varað er við að ganga of hart að loðnunni. Einn helsti „loðnusérfræðingur“ landsins; Hjálmar Vilhjálmsson fiskifræðingur, heitinn, var ötull talsmaður þess að ganga ekki of hart að loðnunni sökum mikilvægi hennar fyrir vistkerfið og sagði hana „meðal áhugaverðustu fisktegunda í öllum þeim vistkerfum sem hún lifir í“. Forstjórar Hafró hafa tekið undir sem og flest allir fiskifræðingar.

Forstjóri Hafró árið 2003: “Óhætt er að fullyrða að samband þorsks og loðnu sé eitt mikilvægasta verkefni fiskirannsókna á næstu misserum, enda hefur loðna verið einn af burðarásum vistkerfisins umhverfis landið um langt skeið.”

6 jún. 2025 Forstjóri Hafró: „Við höfum verið að tengja þetta þeim skorti á loðnu sem hefur verið. [...] Það þýðir að fiskurinn er meira að svelta……

Hafró hefur í gegnum tíðina talið að „umhverfisbreytingar“ hafi verið aðal ástæða lélegrar nýliðunnar í þorskstofninum, og því gengið illa að byggja hann upp. Á sama tíma og vitað er um sambandið milli loðnu og þorsks, hefur stofnunin samt lagt sig fram við að ganga hart fram í loðnuveiðum. Allt undir því yfirskyni að alltaf sé „skilin næg“ loðna eftir. Staðreyndin er sú, að mjög erfitt eða ógerlegt er að mæla stærð loðnustofna, og því ógerningur að áætla með neinni vissu hversu mikið „ er skilið eftir“. Loðnuafli s.l. 10 ár er um 17% af því sem hann var 10 árin, 1996-2005 (um 10 milljón tonna). Það er staðreynd að hvergi í N-Atlantshafi hefur tekist að halda úti gjöfulum þorskstofni og á sama tíma veiða loðnu eins og gert hefur verið. Ef tekin eru saman 10 ára tímabil, hvort sem það er hér, Barentshafi eða við Nýfundnaland, hefur aldrei tekist að halda báðum stofnum öflugum 10 ár í röð. Ástæðan hefur verið óhóflegar veiðar af loðnu. Þegar gengið hefur verið á loðnustofninn, þá minnkar þorskstofninn. Þetta eru tölulegar staðreyndir. Það er ekki til neins að kenna umhverfisbreytingum um allt, en sleppa áhrifum veiða. Sagan og tölurnar tala sínu máli. Þrátt fyrir þessa vitneskju, ákveður Hafró að ganga allt of hart fram í veiðiráðgjöf loðnu.

Sjö ára þorskur sem missir 1 kg þýðir 56.000 tonna lækkun stofnmats.

Það er vitað hver áhrifin eru á þorski sem tapar lífmassa: óheilbrigði eykst, náttúrulegur dauði eykst, sjálfrán eykst, kynþroska seinkar, lifrin í honum minnkar (orkuforðinn), hrogn og svil verða ekki eins þroskuð og hrygnur sleppa jafnvel hrygningu. Allt vegna loðnuskorts, fiskurinn nær ekki að viðhalda lífmassa sínum með því að éta eitthvað annað. Engin fæða kemur í stað loðnu. Mælingar Hafró sýna að 7 ára þorskur hefur misst meira en 1kg af lífmassa frá fyrri tíð. Ef miðað er við stofnmat Hafró, þá munar þessi missir lífmassa um 56 þúsund tonnum, bara hjá 7 ára fiski. Ef miðað er við allan stofninn, er verið að tala um X100 þúsunda tonna minnkun stofnsins vegna fæðuskorts.

Stórslys framundan miðað við stefnuna

Á okkar vakt hefur humarstofninum nánast verið útrýmt, og lúðuveiðibann verið viðvarandi árum saman. Hvort tveggja mjög verðmætir nytjastofnar. Eyðilegging humarstofnsins er eitt grófasta dæmi um afglöp í sögu nútíma veiðiráðgjar við N-Atlantshafi. Nægt framboð er af humri frá Bretlandi og Danmörku í verslunum hér.

Að framan sögðu er það ljóst, að veiðiráðgjöfin á loðnu er gefin með skammvinnan gróða í huga. Hafró virðist ekki hafa dug og eða kjark til að taka á stöðunni með langtíma hagsmuni þjóðarinnar að leiðar ljósi. Fái loðnustofninn að ná sér, eflast, mun þorskstofninn fylgja í kjölfarið.

Frá aldamótum hefur nákvæmlega ekkert breyst. Veiðiráðgjöfin og stofnstærðarmatið en enn hulið óvissu. Matið er leiðrétt eftir á nær undantekningalaust ár eftir ár. Árangurinn er sá að frá aldamótum er staða okkar helstu nytjastofna verri en áður. Ef stjórnvöld halda áfram á sömu braut, er ekkert annað en stórslys í kortunum. Hafró mærir þær leiðir sem farnar eru með ráðgjöfina í Barentshafi. Loðnustofninn hér við land stefnir í sömu átt; hrun og þorskstofninn mun gjalda enn frekar.

Höfundur er útgerðartæknir, fyrrverandi sjómaður á fiskitrolli, humar, rækju, netum, snurvoð, línu og færum. Háseti á hafrannsóknaskipinu Bjarna Sæmundssyni. Verkstjóri og framleiðslustjóri í alhliða fiskvinnslu, rækju-, humar-, síld-og loðnufrystingu.