Gott frum­varp en hverjir komast raun­veru­lega að borðinu?

Frumvarp um námsgögn, sem nú liggur fyrir Alþingi og felur í sér ný heildarlög um útgáfu og dreifingu námsgagna fyrir leik-, grunn- og framhaldsskóla, er í grunninn jákvætt. Þar er lögð áhersla á aukið aðgengi að námsgögnum, fjölbreytni í útgáfu og stuðning við nýsköpun í kennslu. Slík markmið eru bæði tímabær og nauðsynleg (Mennta- og barnamálaráðuneyti, 2024).

Þegar frumvarp af þessu tagi er metið skiptir þó ekki aðeins máli hvaða markmið eru sett fram, heldur einnig hvernig þau eru útfærð í lagatexta. Jafnframt skiptir máli hvaða aðilar fá raunverulega að taka þátt í þeirri framkvæmd og því samstarfi sem lögin kalla eftir. Þar vakna mikilvægar spurningar, sérstaklega fyrir sjálfstæða höfunda og frumkvöðla í námsefnisgerð, sem starfa utan hefðbundins stofnana- og forlagakerfis.

Sjálfstæðir höfundar og kerfið

Í nefndarumfjöllun um frumvarpið var ég kallaður inn á fund allsherjar- og menntamálanefndar. Þar lagði ég áherslu á eitt einfalt atriði: Hvernig tryggir frumvarpið að sjálfstæðir höfundar námsgagna komist raunverulega að borðinu? (Allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis, 2025).

Í mínu tilviki byggir Stafbókarverkefnið á meira en áratugar þróunar á námsefni sem nú er í notkun í 11 framhaldsskólum víðs vegar um landið. Verkefnið hefur fest sig í sessi án stuðnings stórra forlaga eða stofnana. Þrátt fyrir það ríkir óvissa um stöðu slíkra verkefna og því þarf lagaramminn að vera skýr ef markmiðið er að styðja við frumkvæði og nýsköpun sjálfstæðra höfunda.

Rótgróin forlög eru þegar hluti af kerfinu. Þau hafa stofnanaleg tengsl, langa hefð og greiðan aðgang að þeim vettvangi þar sem ákvarðanir eru teknar. Sjálfstæðir höfundar, jafnvel þeir sem hafa þróað efni í fjölda ára og sannað gildi þess í skólum, standa hins vegar oft utan þessa samtals.

Nýsköpun mætir tregðu – ekki vegna gæðanna

Reynsla af Stafbókarverkefninu sýnir að hindranir í útbreiðslu liggja sjaldnast í gæðum efnisins. Þvert á móti hafa kennarar lýst ánægju með efnið og bent á að það nýtist vel í kennslu. Bækurnar eru aðgengilegar, nemendamiðaðar og henta vel kennslu í félagsfræði á framhaldsskólastigi. Þær eru hnitmiðaðar, nútímalegar og byggja á skýrum dæmum sem auðvelda nemendum að skilja flókin hugtök og tengja þau við raunveruleikann. Einnig hafa kennarar lýst yfir ánægju með að bókunum fylgi verkefnavefur sem styður vel við kennslu með fjölbreyttum verkefnum (Stafbók, e.d.-a).

Umsagnir nemenda styðja þetta mat. Þær sýna að bækurnar vekja áhuga og ná sérstaklega vel til nemenda sem annars hafa lítinn áhuga á lestri eða hefðbundnum námsbókum. Nemendur lýsa bókunum sem skemmtilegum, vel upp settum og auðskiljanlegum, og telja þær bæði áhugaverðar og lærdómsríkar (Stafbók, e.d.-b).

Tregðan liggur því frekar í kerfinu sjálfu. Kennarar starfa undir miklu álagi og þurfa stöðugleika í kennslu. Í slíkum aðstæðum er skiljanlegt að halda sig við hefðbundið námsefni frá rótgrónum forlögum fremur en að taka upp nýtt efni utan stofnanakerfisins, jafnvel þótt það reynist vel.

Samstarf án fullrar þátttöku

Í tengslum við innleiðingu frumvarpsins má nefna örnámskeið í lok janúar þar sem kennarar voru fengnir að borðinu, sem er í sjálfu sér jákvætt skref. Samstarfið var þó bundið við stofnanir, sjóði, samtök og rótgróna útgefendur, sem bendir til þess að sjálfstæðir höfundar séu almennt ekki virkir þátttakendur á þessum vettvangi. Þar er mikilvægt að greina á milli þess að fá að tjá sig sem umsagnaraðili og þess að vera raunverulegur þátttakandi í mótun og framkvæmd. Ef frumvarpið á að standa undir eigin markmiðum um fjölbreytni og nýsköpun þarf að brúa þetta bil með skýrari hætti (Rannsóknamiðstöð Íslands, 2026).

Frumvarp sem stenst prófið í framkvæmd

Þetta er ekki röksemd gegn frumvarpinu. Þvert á móti. Þetta er ábending um að frumvarp sem á að efla fjölbreytni og nýsköpun verður að tryggja að fleiri en hefðbundnir aðilar hafi raunverulegan aðgang að samstarfi, dreifingu og framkvæmd.

Annars skapast sú hætta að lögin styrki fyrst og fremst þá sem þegar eru í yfirburðastöðu, á meðan verkefni sem hafa vaxið utan kerfisins, með mikilli vinnu og fagmennsku, verði áfram berskjölduð. Ef frumvarpið á að ná fram að ganga í anda eigin markmiða þarf ekki aðeins fjármagn, heldur skýra umgjörð sem tryggir að nýsköpun utan stofnanakerfisins fái raunverulegt rými.

Höfundur er kennari við Fjölbrautaskóla Suðurnesja og stofnandi stafbok.is.

Heimildir

Allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis. (2025, 27. maí). 30. fundur allsherjar- og menntamálanefndar á 156. löggjafarþingi. Alþingi. https://www.althingi.is/thingnefndir/fastanefndir/allsherjar--og-menntamalaneffndir/fundargerdir/?faerslunr=13365

Mennta- og barnamálaráðuneyti. (2024, 11. mars). Frumvarp til laga um námsgögn (samráðsmál nr. S-74/2024). Samráðsgátt stjórnvalda. https://island.is/samradsgatt/mal/3713

Rannsóknamiðstöð Íslands. (2026, 29. janúar). Viltu verða námsgagnahöfundur? – Örnámskeið um gerð námsgagna frá hugmynd til útgáfu. https://island.is/s/rannis/vidburdir/viltu-verda-namsgagnahofundur-ornamskeid-um-gerd-namsgagna-fra-hugmynd-til-utgafu-29-1-2026

Stafbók. (e.d.-a). Umsagnir kennara og kennaraaðgangur. https://stafbok.is/pages/umsagnir-kennara

Stafbók. (e.d.-b). Umsagnir nemenda. https://stafbok.is/pages/umsagnir-nemenda