Hafa ferða­menn ekki á­huga á forn­leifum?

Upphaf ferðamennsku á Íslandi má rekja allt aftur til 17. og 18. aldar þegar erlendir ferðamenn byrjuðu að koma til landsins, oft með það fyrir stafni að bera fornleifar augum. Þó svo að náttúran hafi eflaust verið helsta aðdráttarafl ferðamanna á þessum tíma voru mörkin á milli fornleifa og sögustaða þó óljós fram á 20. öldina og má því vel færa rök fyrir því að fornleifafræðin hafi lagt sitt af mörkum við uppbyggingu ferðamennskunnar á Íslandi. Í dag er ferðaþjónustan ein af stærstu atvinnugreinum landsins og mikill straumur ferðamanna kemur hingað ár hvert. Víða um landið er hægt að virða fyrir sér minjar sem legið hafa undir sverði í hundruð ára en með fornleifarannsóknum hafa staðirnir lifnað við og veitt okkur innsýn inn í fortíð Íslands.

Vel heppnað dæmi um ferðamannastað sem hefur fornleifar í forgangi er Landnámssýningin í Aðalstræti sem hefur dafnað vel í ferðaþjónustunni. Miðpunktur safnsins er skálarúst frá 10. öld sem fannst árið 2001 og Reykjavíkurborg ákvað að varðveita til komandi kynslóða. Sýningin er vel sótt, bæði af íslenskum skólahópum og erlendum ferðamönnum, sem þar fá einstaka innsýn í fyrstu byggð Reykjavíkur. Árið 2022 var sýningin stækkuð og má nú einnig fræðast um upphaf þéttbýlis í Reykjavík á sýningu sem staðsett er í elsta húsi Kvosarinnar, Aðalstræti 10.

Annað dæmi um miðlun á fornleifum er Stöng í Þjórsárdal. Stöng var einn af þeim bæjum sem grafinn var upp í Þjórsárdalsleiðangrinum svokallaða árið 1939, samvinnuverkefni norrænna fræðimanna, og var Kristján Eldjárn meðal þeirra sem tóku þátt. Á undanförnum árum hefur uppbygging staðarins verið á uppleið en árið 2024 var komið fyrir nýrri og stórbættri yfirbyggingu sem leysti gömlu umgjörðina frá 1957 af hólmi. Aðdráttarafl Stangar er mikið og mikil upplifun fyrir ferðafólk að keyra í gegnum auðnir dalsins á leið sinni til Stangar en bærinn er ekki síður áhugaverður og merkilegur fyrir þær sakir að hann gefur innsýn inn í líf bænda í Þjórsárdal til forna og samband manns og náttúruafla, en talið er að búskapur í dalnum hafi lagst af vegna áhrifa Heklugosa.

Að lokum má nefna yngra dæmi, en íslenskar minjar eru ekki einungis frá þjóðveldisöld. Skálholt er staður þar sem fortíð og nútíð koma saman en þar er enn biskupssetur í dag. Um miðja 20. öld fór þar fram uppgröftur undir stjórn Kristjáns Eldjárns og fundust margar af fyrri kirkjum Skálholts og eina steinkistan sem fundist hefur á Íslandi. Árin 2002-2007 fóru fram fornleifarannsóknir á þyrpingu húsa suður af kirkjunni sem leiddi í ljós ýmis húsakynni biskupssetursins frá 17. og 18. öld. Í dag er hægt að ganga um svæðið og kynna sér sögu þess, bæði rústirnar utandyra og fornmuni úr fyrri rannsóknum í kjallara kirkjunnar.

Nú hafa einungis verið nefndir þrír minjastaðir sem eru aðgengilegir ferðamönnum, þó langflestir þeirra séu það ekki. En raunin er að bæði Stöng og Skálholt hafa ekki fengið nægilega umfjöllun og ná ekki til ferðamanna né landsmanna á sama hátt og til dæmis Landnámssýningin. Vissulega er Landnámssýningin staðsett í miðbæ Reykjavíkur, en Skálholt er staðsett við Gullna hringinn, sem þúsundir ef ekki milljónir ferðamanna heimsækja ár hvert. Fornleifar virðast vera vannýtt auðlind í ferðaþjónustunni, en hverjar eru ástæðurnar fyrir því? Áhugaleysi á sögu Íslands? Skortur á fjármagni innviða og upplýsingaskilta? Viljum við ekki að ferðamenn sem og landsmenn á ferðalagi kynnist menningararfi okkar?

Þjóðminjasafn Íslands og Félag fornleifafræðinga standa sameiginlega að dagskrá, undir heitinu Ferðalag til fortíðar - Ferðaþjónusta og fornleifar, í tilefni afmælisdags Dr. Kristjáns Eldjárn, fyrrum þjóðminjavarðar og forseta Íslands. Dagskráin fer fram í fyrirlestrarsal Þjóðminjasafnsins föstudaginn 5. desember, kl. 12-14:15.

Kristján vakti áhuga þjóðarinnar á fornleifum í gegnum rannsóknir sínar, skrif og þáttagerð. En hvernig gengur að miðla þeirri sögu sem fornleifarnar hafa að geyma til íslensku þjóðarinnar og erlendra ferðamanna? Ferðalag til fortíðar er yfirskrift dagskrárinnar í ár en viðfangsefnið er fornleifar og ferðaþjónusta. Fjallað verður um tækifæri í fornleifaferðaþjónustu, miðlun á rannsóknum og markaðssetningu á fornleifum. Farið verður um víðan völl, frá Þingvöllum til Skriðuklausturs, auk þess sem fornleifaferðaþjónusta verður skoðuð út frá sjónarhorni fornleifafræði, ferðamálafræði og markaðsfræði. Það er enginn aðgangseyrir og öll eru velkomin.

Höfundar eru stjórnarmeðlimir Félags fornleifafræðinga.