Hvað er að vera vók?

Enska orðið „woke“ var upphaflega notað um það að vera vakandi fyrir félagslegu óréttlæti, vekja aðra til vitundar um þau viðhorf sem viðhalda óréttlæti og koma minnihlutahópum til hjálpar. Markmiðin eru göfug en í reynd hefur hreyfingin hin síðari ár ekki síður staðið í því að vakta þá sem grunaðir eru um óæskilegar skoðanir og voka yfir samfélagsumræðunni. Á Íslandi var þetta fólk lengst af kallað réttlætisriddarar eða „góða fólkið“ en undanfarið hefur borið mun meira á orðunum „vók“ og „vókistar“. Það þykja mér vondar þýðingar. Ég ætla að nota orðin „vok“ og „vákar“ enda held ég að þau orð séu nokkuð lýsandi.

Er ekki bara gott að vera almennileg manneskja?

Ég held að það sé rétt sem ágæt kona sagði í umræðum á Facebook í gær að „réttlætisriddarar“ eða „góða fólkið“ séu þrengri hugtök en vók og eigi frekar við um dyggðaflaggara þótt þetta sé oft sama fólkið. Sennilega eru engin skýr mörk þarna á milli. „Góða fólkið“ hefur verið notað um farísea nútímans, þá sem vilja vel og eru í raun og sann gott fólk en hafa ægilega þörf fyrir að koma því á framfæri hvað þeir séu nú miklu skárri eintök af mannkyninu en einhverjir aðrir. Vákar hafa sömu þörf en ganga lengra í hreintrúnaði og ímyndarpólitík.

En er vákur er ekki bara almennileg manneskja? Felur vokið ekki einmitt í sér að vera svona ekki alveg sama um náungann, styðja aðgerðir sem stuðla að félagslegu réttlæti og koma minnihlutahópum til varnar þegar er ráðist á þá? Hvenær er maður bara almennileg mannneskja og hvenær vákur? Munurinn liggur að einhverju leyti í túlkun á orðum og atvikum og viðbrögðum við þeim.

Hver er munurinn?

Almennileg manneskja sýnir fólki sem tilheyrir minnihlutahópum sömu virðingu og tillitssemi og öðrum. Vákurinn vill að hið opinbera sjái til þess að allir verði jafnir, alveg sama hvað það kostar. Almennilegt fólk lætur til sín taka þegar það rekst á óréttlæti. Vákurinn vokir yfir fjölmiðlum og samfélagsumræðu í markvissri leit að óréttlæti, hatri, fórnarlömbum og sökudólgum. Krás á köldu svelli birtist honum í kvenfyrirlitningu, transfóbíu, fötlunarfordómum eða rasisma. Og þá er nú kroppað.

Þegar einhver guðjóninn segir karlrembubrandara á samfélagsmiðli finnst almennilegum manni hann vera óttalegur bjáni eða jafnvel meinfýsinn. Hann skammar hann kannski eða reynir að rökræða við hann. Vákurinn lítur aftur á móti á ummælin sem hatursorðræðu, merki um bakslag í jafnréttismálum og sönnun um kerfisbundið misrétti gegn konum.

Almennileg amma fer upp á háaloft að leita að gömlum bókum handa barnabörnunum. Hún rekst á 10 litla negrastráka. Hún brosir við því henni fannst bókin skemmtileg á sínum tíma en sleppir því að taka hana með niður. Það er bara óþarfi enda nóg af smekklegra barnaefni í boði. Þegar vákurinn finnur sömu bók í gömlu dóti birtir hann mynd af henni á Facebook til sönnunnar um hverskonar óbermi ólu upp kynslóð sem er „gegnsýrð af kynþáttahatri“. Þegar einhver lætur í ljós þá skoðun að þessi bók sé barn síns tíma og ekkert hættuleg, telur vákurinn það merki um að þjóðernishyggja sé í rífandi uppgangi.

Almennilegur maður tekur þátt í umræðu á netinu um kynjuð og kynhlutlaus fornöfn. Einn þátttakandinn er transkona. Sá almennilegi notar það nafn sem hún hefur valið sér og talar um hana í kvenkyni. Það er bara sjálfsögð kurteisi og umræðan snýst ekkert um skilgreiningu hans á konu. Vákurinn tekur þátt í sömu umræðu en fyrst og fremst í þeim tilgangi að hanka hvern þann sem verður uppvís að „röngum“ skoðuðum á kynjamálum. Vákurinn telur sig ekki þurfa rök heldur felst málflutningur hans í því að saka þá sem telja að kynin séu tvö um vanþekkingu, ranghugmyndir og hatur.

Almennilegt fólk vill að allir fái raunhæf tækifæri til að nýta hæfileika sína og þekkingu. Þótt fötlun komi óhjákvæmilega í veg fyrir aðgengi að tilteknum störfum megi fordómar ekki verða til þess að fólk sé útilokað frá möguleika á vinnu sem það getur sinnt. Vákar líta svo á að viðurkenning á því að fötlun skerði möguleika og lífsgæði sé hatur sem birtist m.a. í því að tala um fatlaða og sjúka, fremur en fólk með fötlun og sjúkdóma. Vákurinn vill að allir eigi að fá að vinna þau störf sem þeir vilja, hvort sem þeir geta það eða ekki og að samfélagið eigi að bera kostnaðinn af því að gera þeim það mögulegt.

Upp í kok

Vokið er samfélagsmein sem veldur því að margt almennilegt fólk er komið með ógeð á umræðum um félagslegt réttlæti. Fordæming orðanotkunar, sem vákar segja afhjúpa fordóma, heimsku og illt innræti, hefur ýmist þau áhrif að fólk dregur sig í hlé eða gefur skít í vokið og rís jafnvel gegn því. Vokið er ekki hugsjón heldur barátta baráttunnar vegna. Barátta sem þjónar fyrst og fremst þeim tilgangi að leyfa vákunum að finna svolítið til sín. Vokið einkennist af ofsa og ósanngirni sem yfirskyggir hið yfirlýsta markmið um vitundarvakningu um viðkvæma stöðu minnihlutahópa og kröfur um félagslegt réttlæti.

Það er svo í meira lagi kaldhæðnislegt að þrotlaus viðleitni vákanna til að troða pólitískum rétttrúnaði ofan í kok almennings, hefur heldur betur snúist í höndum þeirra. Það er vokið sem kom Trump til valda í Bandaríkjum og það er vokið sem á heiðurinn af uppgangi Miðflokksins á Íslandi.

Höfundur er lögfræðingur.