Stig­mögnun of­beldis í nánum sam­böndum

Betur má ef duga skal, margt hefur áunnist í málefnum sem snúa að ofbeldi og ofbeldismenningu. Því miður er þó víða pottur brotinn og sýna rannsóknir UN Women nú, árið 2024, að ofbeldi gegn konum hefur aukist og að á hverjum 10 mínútum er kona myrt af einhverjum sem hún þekkir.

Heimilið sem á að vera griðarstaður er oftar en ekki hættulegasti staðurinn þar sem ofbeldi á sér stað og eru dæmi þess að heimilisofbeldi stigmagnist upp í morð hér á Íslandi líkt og annars staðar í heiminum.

Þegar horft er til stigmögnunnar þá er ákveðinn stígandi sem á sér stað.

8 stiga tímalína í manndrápsmálum er eftirfarandi:

1. Saga um beitingu ofbeldis í sambandi
2. Hröð þróun í byrjun sambands
3. Stjórnunartilburðir og andlegt ofbeldi
4. Kveikjur (e. triggers) – andlega ofbeldið dugir ekki til að viðhalda stjórn
5. Stigmögnun og tilraunir til að endurheimta sambandið
6. Hugarfarsbreyting – hugarórar um gróft ofbeldi
7. Skipulagning / áætlunargerð
8. Manndráp

Sambönd þurfa alls ekki að fara í gegnum öll þessi stig en ákveðnir þættir gefa ástæðu til þess að búast við alvarlegu ofbeldi.

Líkurnar aukast umtalsvert:

• Ef gerandi er með sögu um fyrra ofbeldi í nánu sambandi.
• Ef gerandi er með sögu um stjórnsemi.
• Ef gerandi hefur verið handtekinn vegna ofbeldis.

Rannsóknir sýna að 90% þeirra sem myrða maka sinn í nánum samböndum eru karlmenn. Oft á tíðum gengur ferlið í nokkra hringi áður en það leiðir til morðs, til að mynda færist sambandið gjarnan aftur á þriðja stig ferlisins í kjölfar þess að kona snýr aftur til maka síns eftir að hafa farið frá honum í kjölfar þess að hafa verið beitt ofbeldi.

Við tölum gjarnan um rauð flögg þegar nýtt samband er að þróast.

Ef nýr aðili í sambandi talar um að allar fyrrverandi séu geðveikar og ómögulegar er það viðvörunarmerki. Óhóflegar ástarsprengjur í formi játninga og gjafa geta sömuleiðis gefið til kynna óheilbrigða nálgun á sambandið.

Önnur hegðun felur í sér ótvíræð merki um ofbeldi sem líklegt er að fari stigvaxandi:

• Tilraunir til að banna samskipti við hitt kynið.
• Vöktun samfélagsmiðla eða stýring á klæðaburði annarrar manneskju.
• Þörf til að vita öllum stundum hvar þú ert og hvað þú ert að gera.

Ofbeldi í nánum samböndum getur stigmagnast hratt en það er ekki alltaf þannig. Sér í lagi geta sambönd verið lengi, jafnvel áratugum saman, á þriðja stiginu þar sem stjórnunartilburðir og andlegt ofbeldi eru einkennandi og samt sem áður fylgt sömu þróun í kjölfar þess að valdi gerandans er ógnað.

Við í Bjarmahlíð veitum þolendum og fagfólki upplýsingar og fræðslu um ofbeldi og ofbeldishegðun. Oft er það þannig að þú ert ekki viss hvað er ofbeldi og hvað ekki og þá er um að gera að leita svara.

Bjarmahlíð er þolendamiðstöð fyrir þolendur ofbeldis og aðstandendur þeirra, stöðin er staðsett á Akureyri og þjónustar á landsvísu með fjarbúnaði sem og í Aðalstræti 14, 600 Akureyri

www.bjarmahlid.is

Höfundur er teymisstjóri Bjarmahlíðar.

Greinin er birt í tengslum við alþjóðlegt 16 daga átak gegn kynbundnu ofbeldi.