„Þurfti hann að detta niður dauður til að vera spilaður?“

Myndlistarmaðurinn Jón Óskar er ekki vanur að fara sem köttur í kringum heitan grautinn og segir á Facebook-síðu sinni:

„Svo er hann bara farinn og mikið sakna ég hans. Ég á reyndar allt sem hann gaf út og gat hlustað þá ég þurfti, og það var oft, en mun seint fyrirgefa RÚV og Bylgjunni þöggunina. Hann hefur ekki verið spilaður í ca tíu ár. Skyndilega skella á mig tvö lög í RÚV... þurfti hann að detta niður dauður til að vera spilaður?“ spyr Jón Óskar steini lostinn og sendir samúðarkveðjur til aðstandenda.

Víst er að eftir að fram komu ásakanir um kynferðislega áreitni var Megasi slaufað. Nýleg heimildarmynd sem ljósmyndarinn Spessi gerði um Megas fékkst ekki sýnd í Ríkisútvarpinu. Bollaleggingar voru uppi um það á Alþingi að svipta hann heiðurslaunum, sem þó varð ekki sennilega vegna ýmissa flækjustiga.

Slaufunin fékk á Megas

Megas var þannig sjálfur í dúr og moll við list sína, dr. Óttar Guðmundsson kallaði hann „enfant terrible“ í íslenskum menningarheimi og hitti naglann á höfuðið.

„Fjölmiðill rifjaði upp gamalt mál og málaði skáldið í biksvörtum litum. Þá kom í ljós að margir höfðu gegnum árin hneykslast á skáldinu og afneituðu nú Megasi endanlega. Alls konar fólk tók þátt í grjótkastinu í nafni frjálslyndis og víðsýni,“ sagði Óttar í pistli sem birtist á DV. Honum þótti áttræðiskveðjur sem skáldinu bárust heldur klénar.

Jóhann Páll Valdimarsson var um hríð útgefandi Megasar en þeir eiga sér merka útgáfusögu saman. Jóhann gaf út Megas textar 1966–2011 sem kom út 2012 og bóksalar völdu ljóðabók ársins.

„Við áttum langt samstarf og Á bleikum náttkjólum ein af þeim plötum sem ég gaf út. Megas var sannkallaður heiðursmaður í öllum okkar samskiptum og kom aldrei til ágreinings um nokkurn skapaðan hlut. Takk fyrir allt, minn kæri,“ segir Jóhann Páll. Hann segir jafnframt í athugasemd: „Hann var eins og blóm í eggi þegar ég heimsótti hann á Grund. Hann lék við hvern sinn fingur og var upptekinn af áhugamálum. Hann játti því að slaufunin hefði fengið mikið á sig en hann var spelllifandi í andanum.“

Það að Íslendingar, þrátt fyrir að telja sig bókmenntaþjóð, eiga oft erfitt með að greina á milli sögumanns og höfundar hefur líklega orðið til þess að fólk taldi Megas vafasaman í meira lagi, hvort sem það hafði eitthvað fyrir sér í því eða ekki.

Megas var helgimyndabrjótur

Irma Erlingsdóttir prófessor við Háskóla Íslands segir kæran vin fallinn frá. Hún vitnar í grein eiginmanns síns heitins, Geirs Svanssonar, sem birtist fyrst í Ritinu, árið 2006 og hét „Ótímabærar bókmenntir. Um Megas, „avant-garde“ og (ó)módernisma“. Geir var bókmenntafræðingur og meðal annars sérfræðingur í textum Megasar. Hann segir skáldsöguna Björn og Svein í samhengi við heimsbókmenntirnar og segir meðal annars:

„Magnús Þór Jónsson – Megas – hefur einstakt lag á því að skrifa og hrella með „ótímabærum“ skáldskap. Hann er helgimyndabrjótur – eða -brjóturður, svo gripið sé til hans eigin orðasmíðar – í íslenskri menningu og það má lesa andóf af flestu tagi út úr lífi hans og list. Megas hefur frá upphafi ferils síns stungið í stúf við umhverfið eða öllu heldur borgaralegt umhverfi. 

Skáldskapur hans og einkum söngtextarnir eða ljóðin eru rækilega á skjön við klisjukennda dægurlagagerð í (ísl)ensku poppi og hins vegar við hámóderníska ljóðgerð þar sem naumhyggjan var nær allsráðandi. Megas er ekki síður þvert á venjur í prósagerð sinni: smásögur hans, en aðeins örfáar þeirra hafa birst á prenti, og svo skáldsagan Björn og Sveinn (1994), fengu lítinn hljómgrunn og voru í raun, með afar neikvæðum umsögnum og/eða þögn, „afskrifaðar“ af Bókmenntastofnuninni og öllum almenningi.“

Irma segir Megas hafa sungið við jarðarför Geirs: Passíusálma, Pæklaðar plómur, Bráðum kemur betri tíð með blóm í haga og að það hafi verið mikill galdur. „Blessuð sé minning þeirra beggja, félaganna góðu.“

Um snilldina efast enginn

Þrátt fyrir slaufunina er fjöldinn allur af fólki minnist Megasar á samfélagsmiðlum í dag og yrði of langt mál að telja þá alla upp: Grímur Atlason framkvæmdastjóri segir meistara orðsins fallinn frá. „Ég hef hlustað á allt sem hann hefur sent frá sér og lesið langflest. Sá hann með Íkarusi í Höllinni 15. september 1983 og hef verið forfallinn aðdáandi síðan.“

Freyr Eyjólfsson segir: „Ekkert lifir af, allt er hjóm um fátt ég framar hirði.“ Og hann bætir við: „Enfant terrible íslenskrar tónlistarsögu, þversagnakenndur og flókinn maður. En um snilldina efast enginn. Farvel Megas.“

Og Þóra Kristín Ásgeirsdóttir fjölmiðlamaður segir: „Einn okkar mesti listamaður kveður þetta jarðlíf. Innileg samúð, Magga og Sölvi og fólkið hans allt,“ segir Þóra Kristín og lætur hjarta fylgja. „Og nú spila ég fílahirðinn frá Súrín, eitt af mínum uppáhalds.“ Þannig má áfram telja.

Á Facebook-síðu hlaðvarpsins „Fílalag“, sem er í umsjá þeirra Snorra Helgasonar og Bergs Ebba, er send kveðja og vitnað í Gunnar L. Hjálmarsson:

 „Að hlusta á Megas gefur manni heimþrá þótt maður sé heima hjá sér. Ef rétt er munað þá var það dr. Gunni sem lýsti tónlist Megasar svona. Það hefur geysimargt verið skrifað og sagt um Megas í gegnum tíðina en þessi setning kemst kannski næst því að ná utan um það án atrennu. Fílalag er í þeim business að koma tilfinningum í orð, en stundum er líka allt í lagi að vera orðlaus. Hvíl í friði, Megas.“